فصلنامه حکمت اسرا

فصلنامه حکمت اسرا

تحلیل تطبیقی بلاهت عقل در دیدگاه ملاصدرا و آیت الله جوادی آملی (ریشه‌ها و راهکارها)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه فلسفه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، لرستان، ایران.
2 دانشیار، گروه دروس عمومی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، کرمانشاه، ایران.
10.22034/hi.2026.570378.2151
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی بلاهت عقل در دیدگاه ملاصدرا و آیت‌الله جوادی‌آملی انجام شده است که یکی از مسائل کمتر کاویده‌شده در فلسفه اسلامی است. ملاصدرا با تکیه بر مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی خویش، عقل را نه تنها ابزار ادراک مفاهیم کلی، بلکه مرتبه‌ای از وجود انسانی می‌داند که در مسیر تکامل جوهری نفس، از قوه به فعلیت می‌رسد. اما برخلاف برداشت‌های سطحی که این تعبیر را نفی عقل پنداشته‌اند، در دیدگاه جوادی‌آملی، بلاهت عقل به معنای ناتوانی عقل در درک حقایق متعالی و نیازمندی انسان به هدایت وحیانی است. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی تطبیقی، به ارزیابی دو دیدگاه با استفاده از منابع اصلی و ثانویه انجام شده و سپس مفهوم بلاهت عقل را به عنوان ناتوانی روش‌شناختی و اخلاقی عقل در درک مراتب الهی، بررسی کرده است. یافته‌های مقایسه دو دیدگاه نشان می‌دهد که هر دو متفکر، اصل وحدت عقل و وحی را پذیرفته‌اند، اما جوادی‌آملی تأکید بیشتری بر روش‌مندی عقل و کاربرد عملی آن دارد. لذا تأکید یافته‌ها بر آن است که بلاهت عقل از نگاه جوادی‌آملی، یک وضعیت نسبی است و با تربیت عقل و تزکیه نفس قابل رفع است، اما تمرکز ملاصدرا بر ساختار وجودی عقل است و از منظر او، «بلاهت عقل» نتیجه رکود، انحراف یا حجاب در مسیر فعلیت عقلانی انسان است. بنابراین، تحلیل بلاهت عقل برای جلوگیری از غرور و اغراق انسان در عقل گرایی صرف در برابر حقایق ماورایی و محدودیت خود عقل، ضرورت پیدا می کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Comparative Analysis of the Stupidity of Reason in the Views of Mulla Sadra and Ayatollah Javadi Amoli (Roots and Solutions)

نویسندگان English

Abedin Darvishpour 1
Mohammad Karami 2
1 . Associate Professor, Department of Philosophy and Islamic Theology, Faculty of Literature and Humanities, Lorestan University, Lorestan, Iran.
2 Associate Professor of Philosophy of Kermanshah University of Medical Sciences
چکیده English

The present study comparatively examines the concept of the “stupidity of reason” (balāhat al-ʿaql) in the thought of Mulla Ṣadrā and Javadi Amoli, a relatively underexplored topic in Islamic philosophy. Mulla Ṣadrā conceives reason not merely as a tool for understanding universal concepts, but as a dimension of human existence that evolves from potentiality to actuality through the soul’s substantial motion. This view emphasizes the ontological and epistemological significance of intellect in the human journey toward perfection. Javadi interprets the stupidity of reason as the inherent limitations and immaturity of the partial, discursive intellect in apprehending higher levels of revelation and intuitive knowledge, challenging superficial readings that perceive the term as a negation of reason. Using an analytic–comparative approach based on primary and secondary sources, the study evaluates these perspectives and frames the stupidity of reason as a methodological and ethical incapacity of intellect in comprehending divine realities. Findings indicate that both thinkers uphold the unity of reason and revelation, yet Javadi stresses methodological rigor and practical application of intellect, portraying stupidity as a relative condition that can be mitigated through intellectual cultivation and soul purification. For Ṣadrā, however, it arises from stagnation, deviation, or veils hindering the actualization of human reason.

کلیدواژه‌ها English

Reason
the foolishness of reason
Mulla Sadra
Javadi Amoli
the unity of reason and revelation
essential movement
حسن‌زاده آملی، حسن (۱۳۸۷). شرح فارسی الأسفار الأربعة. ج۳. قم: مؤسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۶). رحیق مختوم. ج۳. چاپ سوم. قم: نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۸). حکمت عبادات. چاپ پانزدهم. قم: نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۴). حماسه و عرفان. چاپ هشتم. قم: نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۹)الف. تفسیر تسنیم. ج۱. چاپ ششم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۹)الف. تفسیر تسنیم . ج۲. چاپ ششم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۹)ب. تفسیر تسنیم. ج۳. چاپ ششم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۹)ج. تفسیر تسنیم. ج.۴ چاپ پنجم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (۱۳۹۱. نسبت عقل و وحی. قم: نشر اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله (۱۳۹۸). منزلت عقل در هندسه معرفت دینی. قم: نشر اسراء
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۲۲ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دارالمعرفه.
شهیدی، جعفر؛ معین، محمد و دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۳). لغت نامه. تهران: روزنه.
صالحی ساداتی، سید‌علی و جوادی، محسن (1397). فلسفه اخلاق استاد جوادی آملی. اخلاق وحیانی. 8(1)، 47-68.
صادقی، محمد، تقی‌لو، سجاد (۱۴۰۴). کاربست عقل برهانی در تفسیر اجتهادی جامع «تسنیم». فصلنامه حکمت اسراء. ۲(۱۷)، ۷۸-۵۴.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (۱۹۸۱م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة العقلیة (ج۱، ۲، ۳). چاپ سوم. حواشی علامه طباطبائی. بیروت: دار احیاء التراث.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (۱۳۶۰)ش. الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. چاپ دوم. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (۱۳۵۴)ش.  المبدأ و المعاد. چاپ اول. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران‏.
صدرالدین شیرازى، محمد بن ابراهیم (۱۳۷۱)ش. عرفان و عارف نمایان«ترجمه کتاب کسر اصنام الجاهلیه»، چاپ سوم. تهران: الزهراء(علیها السلام).
صلیبا، جمیل؛ صانعی دره‌بیدی، منوچهر (۱۳۶۶). فرهنگ فلسفى. چاپ اول. تهران: نشر حکمت‏.‏
داوری اردکانی، رضا (۱۳۵۵). وضع تاریخی فلسفه و تفکر در ایران. جاویدان خرد، شماره۱.
طباطبایی، محمدحسین (۱۳۸۲).  نهایة الحکمة. چاپ هجدهم. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، محمد‌حسین (۱۳۵۲).  المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
مصباح یزدى، محمدتقی (۱۴۰۳). آموزش فلسفه (ج۱،۲). چاپ ششم. قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام‌خمینى(ره).
مصباح‌یِزدی، محمدتقی (۱۳۷۶). اخلاق در قرآن . جلد۱. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام‌خمینی (ره).
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۲). اخلاق اسلامی. چاپ اول. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام‌خمینی (ره).
 Kant, I. (1991). Political Writings. Cambridge University Press. P. 54-60.
 Aristotle. (1999).  Nicomachean Ethics. Terence Irwin. Hackett Publishing.