فصلنامه حکمت اسرا

فصلنامه حکمت اسرا

بررسی تطبیقی نظریات «تداخل وجودی» و «وحدت شخصی وجود» به‌مثابه تقریر حکیم از نسبت واجب و ممکن با تمرکز بر کتاب عقلانیت شهود آیت‌الله جوادی آملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش پژوه سطح 4 رشته کلام جدید مدرسه علمیه عالی نواب
2 استادیار گروه معارف دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد
3 دانش پژوه سطح 4 رشته فلسفه مدرسه علمیه عالی نواب
10.22034/hi.2026.595919.2176
چکیده
«وحدت شخصی وجود»، از مسلمات عرفان اسلامی، تفاسیر متعددی دارد. در تفسیر مشهور، وجود منحصر به ذات نامتناهی خداوند است و هر وجود دیگری نفی می‌شود. حکمای مسلمان، عمدتاً وحدت شخصی وجود را با برهان بی‌نهایت اثبات می‌کنند، زیرا وجود نامتناهی خداوند امکان وجود غیر او را منتفی می‌سازد. در مقابل، استاد فیاضی با طرح نظریه «تداخل وجودی» و تأکید بر بی‌نهایتی وجود خداوند، هرگونه تعارض بین بی‌نهایت بودن خداوند و وجود موجودات دیگر را منتفی می‌داند زیرا مخلوقات در گستره وجود بی‌نهایت خداوند داخل شده‌اند. از نظر ایشان، نظریه تداخل وجودی، یگانه تفسیرِ صحیح برای تبیین چگونگی تحقق کثرت مخلوقات، در عین بی‌نهایتی خالق است. آیت‌الله جوادی آملی در جلد اول کتاب «عقلانیت شهود»، ضمن تأکید بر برهان بی‌نهایت به‌عنوان تنها دلیل معتبر وحدت شخصی وجود، نظریه تداخل را نقد کرده‌اند. این پژوهش با روش تحلیلی-توصیفی و به‌صورت کتابخانه‌ای، با تمرکز بر کتاب عقلانیت شهود، این دو نظریه را بررسی کرده و ارزیابی نموده است. یافته‌ها نشان می‌دهد، با توجه به اشکالات آیت الله جوادی آملی، نظریه تداخل، نمی‌تواند جمع میان وجود نامتناهی و سلب وجود دیگر موجودات از وجود خداوند را توضیح دهد و بنابراین، برهان بی نهایت بر وحدت شخصی وجود با این نظریه ابطال نمی‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Analysis of the Doctrines of "Existential Interpenetration" and the "Personal Unity of Being" as the Philosopher's Account of the Relation Between the Necessary and the Contingent: With a Focus on Ayatollah Javadi Amoli’s ʿAqlāniyyat al

نویسندگان English

Mohammad Mahdi Aminnia 1
Yaser Hoseinpour 2
Sayyed Mohammad Marvian 3
1 PhD Student in Modern Theology at Navvab University
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Islamic Azad University, Mashhad
3 PhD student in Islamic Philosophy , Navab University
چکیده English

The "Personal Unity of Being" is an axiomatic principle in Islamic mysticism, subject to various interpretations. According to its prevailing interpretation, existence is exclusively confined to the infinite Essence of God, thereby negating any other existent. Muslim philosophers predominantly substantiate the Personal Unity of Being through the "Argument from Infinity," asserting that God's infinite existence precludes the possibility of any other existence. In contrast, by proposing the doctrine of "Existential Interpenetration" and emphasizing the infinity of God's being, Professor Fayyazi dismisses any contradiction between God's infinity and the existence of other entities. He argues that creatures are subsumed within the infinite scope of Divine existence. From his perspective, Existential Interpenetration is the sole valid interpretation that elucidates the realization of the multiplicity of creatures alongside the Creator's infinity.



In the first volume of ʿAqlāniyyat al-Shuhūd, Ayatollah Javadi Amoli critiques the doctrine of interpenetration while reaffirming the Argument from Infinity as the only valid proof for the Personal Unity of Being. Employing a descriptive-analytical method based on documentary research, the present study examines and evaluates these two doctrines with a central focus on ʿAqlāniyyat al-Shuhūd. The findings indicate that, given Ayatollah Javadi Amoli's objections, the doctrine of interpenetration fails to provide a coherent reconciliation between God's infinite existence and the negation of other existents. Consequently, the Argument from Infinity for the Personal Unity of Being remains unrefuted by this doctrine.

کلیدواژه‌ها English

Personal Unity of Being
The Argument from Infinity
Ontological Interpenetration
Aqlāniyyat al-Shuhūd
قرآن کریم.
ابن‌ترکه، صائن‌الدین (۱۳۶۰). تمهید القواعد. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۳۸۱). الإشارات و التنبیهات. قم: بوستان کتاب قم.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1413 ق). المباحثات. قم: انتشارات بیدار.
ابن‌عربی، محیی‌الدین (۱۴۱۸ق). الفصوص الحکم. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (۱۴۱6ق). التوحید. قم: جامعه مدرسین.
آملی، سید حیدر (۱۳۶۸). جامع الاسرار و منبع الانوار، به انضمام رساله نقد النقود فی معرفة الوجود. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
آشتیانی، میرزا مهدی (۱۳۵۲). تعلیقه بر شرح منظومه حکمت سبزواری. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل (دانشگاه تهران).
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۶). رحیق مختوم. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۹). عقلانیت شهود (تحریر فصوص الحکم). قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۴۰۱). عین نضاخ (تحریر تمهید القواعد). قم: اسراء.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (۱۳۶۸). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. قم: مکتبة المصطفوی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (۱۳۷۵). مجموعه رسائل فلسفی صدر المتألهین. تهران: حکمت.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (۱۳۸۶). إیقاظ النائمین. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (۱۳۶۱). تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (۱۹۸۱م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
طباطبایی، محمدحسین (۱۴۱۶ق). نهایة الحکمة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
طوسی، نصیرالدین (۱۴۰۷ق). تجرید الاعتقاد. تهران: مکتب الإعلام الإسلامی.
عارفی، عباس (۱۳۸۸). طبیعت صورت و خارج. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
عبودیت، عبدالرسول (۱۴۰۰). درآمدی بر نظام حکمت صدرایی. تهران و قم: سمت و مؤسسه امام خمینی.
فیاضی، غلامرضا (۱۳۸۵). تعلیقة علی نهایة الحکمة. قم: مؤسسة الإمام الخمینی.
فیاضی، غلامرضا (۱۳۸۷). هستی و چیستی در مکتب صدرایی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
قیصری، داود (۱۳۷۵). شرح فصوص الحکم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۸۰). شرح الاسفار الاربعه. قم: مؤسسه امام خمینی.
نبویان، سیدمحمدمهدی (۱۳۹۶). جستارهایی در فلسفه اسلامی. قم: مجمع عالی حکمت اسلامی.
نبویان، سیدمحمدمهدی و فیاضی، غلامرضا (۱۳۹۴). «تداخل وجودی خداوند و مخلوقات». معرفت فلسفی، ش. ۴۹، صص. ۷–۲۸.
یزدان‌پناه، سید یدالله (۱۳۹۹). مبانی و اصول عرفان نظری. قم: مؤسسه امام خمینی.