فصلنامه حکمت اسرا

فصلنامه حکمت اسرا

تحلیل تطبیقی ‏ تجلی وحی و نقش انسان کامل در اندیشه ابن عربی ، ملاصدرا ، امام خمینی و ‏آیت الله جوادی آملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه آموزشی معارف اسلامی . دانشگاه فرهنگیان .تهران .ایران
10.22034/hi.2026.578496.2156
چکیده
تجلّی وحی از مفاهیم بنیادین در عرفان و فلسفه اسلامی است که نقشی محوری در تبیین رابطه خداوند، انسان کامل و نظام هستی ایفا می‌کند. این مقاله با روش تحلیل تطبیقی محتوا، در پی پاسخ به این پرسش است که دیدگاه‌های ابن‌عربی، ملاصدرا، امام خمینی و آیت‌الله جوادی آملی درباره تجلّی وحی و جایگاه انسان کامل چه نقاط اشتراک و افتراق ساختاری دارند و آیا می‌توان بر پایه اشتراکات آنان به الگویی مشترک از سازوکار تجلّی وحی دست یافت. هدف این پژوهش، فراتر از توصیف صرف، استخراج یک الگوی هستی‌شناختی مشترک از فرآیند تجلّی وحی و نشان دادن این نکته است که انسان کامل در عرفان اسلامی نه یک دریافت‌کننده منفعل، بلکه «شرط امکان» نزول وحی در مراتب هستی به شمار می‌رود. نوآوری این پژوهش در ارائه یک چارچوب روش‌شناختی مبتنی بر مقوله‌های هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و انسان‌شناختی برای مقایسه تطبیقی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که به‌رغم تفاوت در تعابیر و زبان تبیین، چهار اندیشمند در یک مدل تلفیقی چهارمرحله‌ای قابل جمع هستند که در آن، کمال وجودی نبی (شرط امکان وجودی) و تنزل معرفتی معنا (شرط امکان معرفتی) به‌طور دیالکتیکی درهم‌تنیده شده‌اند. اشتراک بنیادین این دیدگاه‌ها در «ضرورت کمال وجودی دریافت‌کننده وحی» خلاصه می‌شود که می‌تواند مبنایی برای نظریه‌پردازی جامع‌تر در باب وحی در عرفان اسلامی فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Comparative Analysis of the Manifestation of Revelation and the Role of the Perfect Human in the Thought of Ibn ʿArabi, Mulla Sadra, Imam Khomeini, and Ayatollah Jawadi Amoli

نویسنده English

علیرضا حیدری سه ده
استادیار گروه آموزشی معارف اسلامی . دانشگاه فرهنگیان .تهران .ایران
چکیده English

The manifestation of revelation is one of the foundational concepts in Islamic mysticism and philosophy, playing a central role in elucidating the relationship between God, the Perfect Human, and the cosmos. This article employs a comparative content analysis to examine the perspectives of four prominent Islamic thinkers—Ibn Arabi, Mulla Sadra, Ruhollah Khomeini, and Abdollah Javadi Amoli—regarding the manifestation of revelation and the ontological status of the Perfect Human. The central question addressed is:What is the mechanism of the manifestation of revelation within the intellectual systems of these thinkers, and what role does the Perfect Human play in this process?The findings indicate that the manifestation of revelation is a multilayered phenomenon intrinsically linked to the ontological degrees of the Perfect Human.Ibn ʿArabi regards the Perfect Human as the “mirror of the Greatest Name” and the mediator of divine effusion. Mulla Sadra emphasizes the soul’s existential ascent and the perfection of cognitive faculties in the reception of revelation.Imam Khomeini analyzes the manifestation of revelation within the dual arcs of descent and ascent.Jawadi Amoli underscores the gradational descent of revelation and the mediatory function of the existential degrees of the Perfect Human. While these perspectives converge on the necessity of the recipient’s ontological perfection for the reception of revelation, they diverge in their precise articulation of the mechanisms underlying this process. By critically engaging each viewpoint, this study proposes a comprehensive framework for a systematic understanding of the manifestation of revelation and the role of the Perfect Human in Islamic mysticism.

کلیدواژه‌ها English

Manifestation of Revelation
Perfect Human
Mediation of Divine &‌lrm
Effusion
Ibn ʿArabi
Mulla Sadra
Imam Khomeini
Jawadi Amoli.&‌lrm
قرآن کریم.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (۱۳۹۸ق). التوحید. قم: جامعه مدرسین.
ابن‌عربی، محی‌الدین (بی‌تا). الفتوحات المکیة. بیروت: دار صادر.
ابن‌عربی، محی‌الدین (۱۳۸۶ش). فصوص الحکم. تهران: انتشارات مولی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار الفکر.
امام خمینی، سید روح‌الله (۱۳۷۳ش). مصباح الهدایة إلی الخلافة والولایة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
امام خمینی، سید روح‌الله (۱۳۸۶ش). شرح چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
امام خمینی، سید روح‌الله (۱۳۸۹ش). صحیفه نور. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۷ش). ادب فنای مقربان. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۸ش). تفسیر تسنیم. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۸ش). قرآن در قرآن. قم: اسراء.
حسن‌زاده آملی، حسن (۱۳۷۸ش). انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه. قم: الف.لام.میم.
دادبه، اصغر (۱۳۷۷ش). کلیات فلسفه و عرفان. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دار القلم.
زمخشری، محمود بن عمر (۱۴۰۷ق). الکشاف. بیروت: دار الکتاب العربی.
سجادی، سید جعفر (۱۳۶۲ش). فرهنگ اصطلاحات عرفانی. تهران: طهوری.
شریف الرضی، محمد بن حسین (۱۳۷۹ش). نهج البلاغه. قم: هجرت.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (۱۳۴۶ش). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. مشهد: دانشگاه مشهد.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (۱۳۶۶ش). تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۹۰ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی.
طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
طریحی، فخرالدین (۱۳۷۵ش). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
طوسی، محمد بن حسن (۱۴۰۹ق). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
قرشی، سید علی اکبر (۱۳۷۱ش). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
قشیری، عبدالکریم بن هوازن (۱۳۶۷ق). الرسالة القشیریة. قاهره: دار الکتب الحدیثة.
کاشانی، عزالدین محمود (۱۳۸۲ش). مصباح الهدایة. تهران: هرمس.
کاشانی، عبدالرزاق (۱۳۷۲ش). اصطلاحات الصوفیة. تهران: انتشارات مولی.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
لاهیجی، محمد (۱۳۷۱ش). مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
میبدی، احمد بن محمد (۱۳۷۱ش). کشف الأسرار و عدة الأبرار. تهران: امیرکبیر.
میرزای نوری، حسین (۱۴۰۸ق). مستدرک الوسائل. قم: آل البیت.
ملکی تبریزی، جواد (بی‌تا). لقاءالله. ترجمه سید احمد فهری. تهران: نهضت زنان مسلمان.
زمانی قشلاقی، علی (۱۳۹۱). «چیستی و چگونگی وحی؛ بررسی تطبیقی دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی و ابن‌عربی»، معرفت کلامی، سال سوم، شماره دوم (پیاپی ۹)، صص. ۷-۲۴.
فیاضی، غلامرضا (۱۳۹۴). «سیرمعرفت‌شناختی انسان کامل در دو قوس نزول و صعود از دیدگاه صدرالمتالهین شیرازی». آیین حکمت، شماره ۲۴.
عبدلی مسینان، مرضیه و حنیفه‌زاده، سیده کبری (۱۴۰۴). «مکانیسم نزول وحی از منظر ملاصدرا و ابن‌عربی»، فلسفه دین، دوره ۲۲، شماره ۴، صص. ۳۲۹-۳۴۴.
فیاضی، غلامرضا (۱۳۹۴). تبیین عوالم سبعه در آثار عرفانی امام خمینی (ره) (پایان‌نامه دکتری منتشرنشده). دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
Chittick, William C. (2005م). The Self-Disclosure of God: Principles of Ibn al-ʻArabī's Cosmology. Albany: State University of New York Press