فصلنامه حکمت اسرا

فصلنامه حکمت اسرا

افاضه و استفاضه از نگاه علامه طباطبایی و فخر رازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی. دانشکده الهیات. دانشگاه اصفهان. اصفهان. ایران
2 کارشناسی ارشد گروه فلسفه و کلام اسلامی. دانشکده الهیات. دانشگاه اصفهان. اصفهان. ایران
چکیده
مبحث فیض، افاضه و استفاضه از مباحث بنیادی در فلسفه و کلام اسلامی است که تأثیرات گسترده‌ای در عرصه‌های هستی‌شناسی و انسان‌شناسی فلسفی و کلامی دارد. این پژوهش که به روش توصیفی ـ تحلیلی صورت پذیرفته است به بررسی و مقایسه دیدگاه‌های دو متفکر بزرگ جهان اسلام، فخر رازی و علامه طباطبایی، در خصوص شرایط و عوامل مؤثر در افاضه و استفاضه می‌پردازد. هر دو متفکر بر این باورند که تحقق افاضه الهی وابسته به صفاتی همچون علم، قدرت و جسمانی نبودن است و موجودات مجرد به‌عنوان واسطه‌های انتقال فیض به عالم ماده عمل می‌کنند. با این حال، فخر رازی بر اساس مبانی کلامی خود، خصوصاً خصوصا قدرت مطلق الهی و حاکمیت جبر بر افعال انسان، معتقد است که فیض به طور مستقیم از خداوند افاضه می‎شود و انسان تنها زمینه‌ساز دریافت آن است. در مقابل، علامه طباطبایی با پذیرش قاعده الواحد و تأکید بر اراده و اختیار انسان، معتقد است که استفاضه تنها به عنایت الهی وابسته نیست و انسان باید با خواست و اراده خود شرایط بهره‌مندی از فیض را فراهم کند. این تحقیق در نهایت نشان می‌دهد که دیدگاه علامه طباطبایی به‌دلیل تبیین روشن‌تر و جامع‌تر از نحوه تحقق فیض الهی در قوس صعود و نزول وجود، از استحکام بیشتری برخوردار است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Effusion and emanation from the perspective of Allameh Tabataba'i and Fakhr Razi from the perspective of Allameh Tabataba'i and Fakhr Razi

نویسندگان English

Forough al-sadat Rahimpoor 1
Arezoo Ahmadi 2
1 Department of Philosophy and Islamic Theology. Faculty of Theology. University of Isfahan. Isfahan. Iran
2 Department of Philosophy and Islamic Theology. Faculty of Theology. University of Isfahan. Isfahan. Iran
چکیده English

The topics of effusion and emanation are fundamental topics in Islamic philosophy and theology, which have had widespread effects in the fields of ontology and philosophical and theological anthropology. This research, which was conducted using a descriptive-analytical method, examines and compares the views of two great thinkers of the Islamic world, Fakhr Razi and Allameh Tabataba'i, regarding the conditions and factors affecting effusion and emanation. Both thinkers believe that the realization of divine effusion depends on attributes such as knowledge, power, and non-corporeality, and that abstract beings act as intermediaries for the transmission of effusion to the material world. However, based on his theological principles, especially divine omnipotence and the rule of predestination over human actions, Fakhr al-Razi believes that effusion is bestowed directly from God and that man is only the means to receive it. In contrast, Allama Tabataba'i, by accepting the principle of oneness and emphasizing human will and free will, believes that emanation does not depend solely on divine grace and that humans must create the conditions for benefiting from effusion through their own will and desire. This research ultimately shows that Allameh Tabataba'i's view is more robust due to its clearer and more comprehensive explanation of how divine effusion is realized in the arc of ascent and descent of being.

کلیدواژه‌ها English

Theory of Emanation
Effusion
Emanation
Arc of descent
Arc of ascent
Allameh Tabatabai
Fakhr Razi
1. ابن سینا. حسین بن عبدالله. (1404الف). التعلیقات. قم: مکتبة الإعلام الإسلامی.
2. ابن سینا. حسین بن عبدالله. (1404ب) الشفاء (الإلهیات). قم: مکتبة آیت الله العظمی المرعشی النجفی.
3. إخوان‌ الصفاء (1412). رسائل إخوان الصفاء و خلان الوفاء. بیروت: دار الإسلامیة.
4. کندی. یعقوب بن اسحاق. (1978). رسائل الکندی الفلسفیة. قاهره: دار الفکر العربی.
5. رازی. فخرالدین. (1420). التفسیر الکبیر. قاهره: مکتب الکلیات الازهریه.
6. رازی. فخرالدین. (1407). المطالب العالیه من العلم الاهی. بیروت: دار الکتاب العربی.
7. رازی. فخرالدین. (بی‌تا الف). الاربعین فی الاصول الدین. قاهره: مکتبه الکلیات الازهریه.
8. رازی. فخرالدین. (1414). القضاء و القدر. بیروت: دار الکتاب العربی.
9. رازی. فخرالدین. (بی‌تا ب). المباحث المشرقیه. قم: بیدار.
10. رازی. فخرالدین. (بی‌تا ج). المحصل. عمان: دارالرازی.
11. رازی. فخرالدین. (1384). شرح الاشارات و التنبیهات. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
12. رازی. فخرالدین. (1373). شرح عیون الحکمه. تهران: موسسه الصادق (ع).
13. رازی. فخرالدین. (1396). شرح اسماء الحسنی للرازی. قاهره: مکتبه الکلیات الازهریه.
14. صدرالدین شیرازی. محمد بن ابراهیم. (1368). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. قم: مکتبة المصطفوی.  
15. طباطبایی. محمدحسین. (1374). ترجمه ‌تفسیرالمیزان. محمدباقر موسوی. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
16. طباطبایی. محمدحسین. (1416). نهایه الحکمه. قم: جامعه المدرسین فی الحوزه العلیمه قم، موسسه النشر الاسلامی.
17. طباطبایی. محمدحسین. (بی‌تا الف). اصول فلسفه و روش رئالیسم. تهران: صدرا.
18. طباطبایی. محمدحسین. (بی‌تا ب). بدایه الحکمه. قم: جامعه المدرسین فی الحوزه العلمیه قم، موسسه النشر الاسلامی.
19. طباطبایی. محمدحسین. (1388). رسائل توحیدی. علی شیروانی؛ به کوشش سید هادی خسروشاهی. قم: موسسه بوستان کتاب.
20. طباطبایی. محمدحسین. (1428). مجموعه رسائل العلامه الطباطبایی (رساله منامات و نبوات). قم: باقیات.
21. طباطبایی. محمدحسین. (1387). مجموعه رسائل (رساله ای درباره اعجاز و معجزه). قم: موسسه بوستان کتاب.
22. طباطبایی. محمدحسین. (1387). مجموعه رسائل (رساله الولایه). قم: موسسه بوستان کتاب.
23. فارابی، محمد بن محمد (1986). آراء اهل المدینة الفاضلة. بیروت: دار المشرق.
24. طباطبایی. محمدحسین. (1405). فصوص الحکم. قم: بیدار.
25. فلوطین. (1366). دوره آثار فلوطین. محمد حسین لطفی. تهران: خوارزمی.
26. میرداماد. محمدباقربن محمد.(1374الف). القبسات. تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ.
27. میرداماد. محمدباقربن محمد. (1374ب). نبراس الضیاء و تسواء السواء فی شرح باب البداء و اثبات جدوی الدعاء. قم: هجرت