فصلنامه حکمت اسرا

فصلنامه حکمت اسرا

رهیافت تطبیقی میان عقل در روایات به عنوان مخلوق نخستین و عقل فلوطینی و نَفَس رحمانی عرفانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری تخصصی تصوف و عرفان اسلامی دانشکده عرفان دانشگاه ادیان و مذاهب .قم - ایران
10.22034/hi.2026.585236.2160
چکیده
در روایات شیعه ، احادیث شریفی به چشم می‌خورند که عقل را به عنوان مخلوق نخستین و تابع‌ترین مخلوق حق معرّفی می‌نماید. این روایات که در پی آن به اطاعت عقل در فرمان الهی مبنی بر دور شدن و نزدیک شدن، اشاره‌ می‌کند. دارای معنایی عمیق است که ضرورت تأمّل جدی‌تر در آن را بیشتر می‌کند. تأویل و نزدیک شدن به مراد متکلّم در این روایات دغدغه اصلی این پژوهش است. زمانی که میراث حکمای الهی مرور شود ، در آثار فلوطین با مخلوقی با عنوان عقل روبرو می‌شویم که در مرتبه بعد از ,واحد که در رأس هرم هستی است ، قرار دارد ویژگی‌های عقل فلوطینی با نفس رحمانی در عرفان اسلامی تطابق زیادی دارد. در این پژوهش این نتیجه حاصل می‌شود که علاوه بر تطابق عقل فلوطینی با نَفَس رحمانی در عرفان با عقل روایی نیز تنها اشتراک لفظی نداشته ، بلکه تطابق مفهومی نیز دارند. زیرا هر دو به عنوان صادر نخستین معرّفی می‌شوند و بستری برای گستراندن و امتداد حق در هستی می‌باشند. این نوشتار بر اساس روش توصیفی – تحلیلی با تطبیق آموزه عقل فلوطینی و نفس رحمانی عرفا ، توانسته خصوصیات عقل فلوطینی ، نفس رحمانی و عقل مذکور در روایات را به عنوان مخلوق نخستین برهم تطبیق داده و از این رهگذر معنای واضح‌تری از عقل در روایات شیعه ارائه دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A comparative approach between intellect in the narrations as the first created being, Plotinian intellect, and the mystical 'Breath of the Compassionate' (Nafas-e-Rahmani)

نویسنده English

Mahdi Hassan Ahangari
Ph.D. in Islamic Mysticism and Sufism, Faculty of Mysticism, University of Religions and Denominations, Qom - Iran
چکیده English

In Shia traditions, there are noble hadiths that present intellect ('aql) as the first created being and the most obedient creature of God. These traditions, which subsequently refer to the obedience of intellect to the divine command to "move away" and "draw near," carry a profound meaning that necessitates even more serious contemplation. The primary concern of this research is the interpretation of these traditions and approaching the intended meaning of the Speaker [God].

When reviewing the legacy of divine philosophers, in the works of Plotinus we encounter a creation called "Intellect" (Nous), which is situated at a level after the One—who stands at the summit of the hierarchy of existence. The characteristics of the Plotinian Intellect closely correspond to the "Compassionate Breath" (Nafas-e-Rahmānī) in Islamic mysticism. This research concludes that not only does the Plotinian Intellect and the Compassionate Breath in mysticism share more than a mere verbal similarity with the intellect mentioned in the traditions, but they also share a conceptual correspondence. This is because all three are introduced as the first emanation and serve as a substrate for the extension and diffusion of the Truth (God) throughout existence.

Using a descriptive-analytical method and by comparing the doctrine of the Plotinian Intellect with the mystical Compassionate Breath, this paper has successfully mapped the characteristics of the Plotinian Intellect, the Compassionate Breath, and the intellect mentioned in the traditions as the first created being onto one another, thereby offering a clearer understanding of "intellect" ('aql) in Shia traditions.

کلیدواژه‌ها English

Intellect
The First Creation
Shia tradition
Plotinus
The Rahmanic Soul
قرآن کریم.
ابن ترکه، صائن الدین بن علی. (1360ش)‌. تمهید القواعد. تحقیق و تصحیح سیّد جلال الدّین آشتیانی. تهران‌: انتشارات وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
 ابن عربی، (1400 ه ش) . ترجمه عقلة الموستوفز. ترجمه محمد خواجوی . تهران: انتشارات مولی.
 اشکوری‌، میرزا هاشم. (بی تا)‌. تعلیقات علی النصوص‌. گرد آوری میرزا احمد آشتیانی‌. تهران‌: نسخه خطی.
آمدی، عبدالواحد بن محمد، (1410 ه ق) . غررالحکم و درر الکلم. قم: دارالکتاب الاسلامی
 برقی، أحمد بن محمد. (بی تا). المحاسن. قم: دارالکتب اسلامیه
حافظ شیرازی، شمس الدین محمد. (1379ش)‌. دیوان غزلیات‌. قم‌: کتابخانه دیجیتال نور
 حرّ عاملی‌، محمد بن حسن. (1394ش)‌. کلیات احادیث قدسی (ترجمه کتاب الجواهر السنیه فی الاحادیث القدسیه)‌. ترجمه‌ محمود نعمتی. اصفهان‌: انتشارات خاتم الانبیاء (ص).
 خمینی، سید روح الله. (1392ش). شرح حدیث جنود عقل و جهل. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)
 خمینی، سید روح الله. (1376ش)‌. مصباح الهدایه الی الخلافه و الولایه. تحقیق و تصحیح سید جلال الدین آشتیانی. تهران‌: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
رمضانی‌، حسن‌. (1400ش). عرفان در آیینه قرآن و روایات (عرفان نظری). قم‌: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
 شریف رضی، (1375 ه ش). نهج البلاغه، ترجمه و گردآوری اسدالله مبشّر. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
 صدرالدین شیرازی‌، محمد بن ابراهیم. (1368ش)‌. الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه. حاشیه محمد حسین طباطبایی. قم‌: مکتبه المصطفوی.
صدرالدین شیرازی‌، محمد بن ابراهیم. (1363ش). المشاعر. ترجمه بدیع الملک بن امام قلی عمادالدوله. ترجمه و تعلیقات فرانسوی هانری کربن‌، تهران‌: کتابخانه طهوری.
 صدوق‌، محمد بن علی بن بابویه قمی. (1380ش)‌. علل الشرایع. ترجمه و تحقیق محمد جواد ذهنی تهرانی. قم‌: نشر مؤمنین.
 طبرسی‌، احمد بن علی. (1424ق)‌. الاحتجاج. قم‌: انتشارات اسوه.
فضلی‌، علی. (1390ش). هستی شناسی عرفانی از دیدگاه میرزاهاشم اشکوری. قم‌: نشر ادیان.
 فلوطین‌. (1396ش). اثولوجیا از تاسوعات فلوطین. ترجمه عربی ابن ناعمه حمصی‌. ترجمه و شرح فارسی حسن ملک شاهی. تهران‌: انتشارات سروش.
قونوی، صدرالدین‌. (1371ش)‌. النصوص. تحقیق و تصحیح سیدجلال الدین آشتیانی. تهران‌: مرکز دانشگاهی.
قیصری، داوود بن محمود. (1375ش)‌. شرح فصوص الحکم. تهران‌: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
 قیصری، داوود بن محمود. (1394ش). ترجمه مقدّمه شرح قیصری بر فصوص الحکم. ترجمه سیدحسین سیدموسوی. تهران‌: نشر حکمت.
 کلینی، محمد بن یعقوب.(1363ش). الکافی. تهران: دارالکتب اسلامیه
مجلسی‌، محمد باقربن محمدتقی. (1403ق). بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار (ع). لبنان‌: دار احیاء التراث العربی.