فصلنامه حکمت اسرا

فصلنامه حکمت اسرا

تحلیل اعتبارسنجی نظام برهانی ملاصدرا در اثبات مُثُل با تأکید بر آراء آیت الله جوادی آملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
وحید داوری چهارده 1
منصور ایمانپور 2
1 دانش آموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران.
2 استاد گروه فلسفه و حکمت اسلامی ـ دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران.
10.22034/hi.2026.471947.2145
چکیده
این پژوهش با هدف ارزیابی نظام‌مند براهین چهارگانه‌ی ملاصدرا در اثبات هستی مُثُل افلاطونی و واکاوی نقدهای بنیادین آیت‌الله جوادی‌آملی بر آن‌ها صورت گرفته است. مسئلهٔ اصلی، بررسی میزان استحکام این ادله‌—شامل برهان‌های معرفت‌شناختی، حرکت، آثار در اجسام و ادراک—در مواجهه با انتقادات ساختاریِ فیلسوف معاصر است.ملاصدرا با تکیه بر اصولی چون اصالت وجود و تشکیک، مُثُل را جواهر مجرد و علل وجودی انواع طبیعی می‌داند. در مقابل، جوادی‌آملی با پذیرش اصل مُثُل، تقریرهای برهانی صدرا را به‌دقت نقد می‌کند. از نگاه وی، برهان‌های حرکت و آثار در اجسام تنها به اثبات یک مبدأ مجرد کلی می‌انجامند و قادر به اثبات کثرت مُثُل برای هر نوع نیستند. همچنین در برهان معرفت‌شناختی، مسئلهٔ وحدت صورت عقلی با کثرت مسیرهای سلوک افراد ناسازگار می‌نماید.با روش تحلیلی-تطبیقی، این تحقیق نشان می‌دهد که اگرچه نقدهای مذکور ضعف‌هایی در صورتبندی برخی ادله آشکار می‌سازند، اما هستهٔ اصلی نظریه با بازخوانی در پرتو اصول حکمت متعالیه—به ویژه تشکیک وجود و وحدت در عین کثرت—قابل دفاع است. در نتیجه، نقدهای جوادی‌آملی نه ردِّ کلیت نظریه، بلکه تصحیحی درون‌ماندگار بوده و انسجام درونی و پویایی دستگاه فلسفی صدرایی را بیش‌تر نمایان می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
ملاصدرا
تحلیل فلسفی
ادله مُثُل
جوادی آملی
ملاحظات
وحدت در کثرت

موضوعات

عنوان مقاله English

A Critical Evaluation of Mulla Sadra's Demonstrative System for Proving the Platonic Forms, with Emphasis on the Views of Javadi Amoli

نویسندگان English

Vahid Davari chahardeh 1
mansour imanpour 2
1 Ph.D.Graduate in Islamic Philosophy and Theology, Shahid Madani University of Azerbaijan, Tabriz, Iran
2 Professor, Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Shahid Madani University of Azerbaijan, Tabriz, Iran.
چکیده English

This research aims to systematically evaluate Mulla Sadra’s four proofs for the existence of Platonic Forms and analyze the fundamental critiques raised by Ayatollah Javadi Amoli. The central issue is to examine the soundness of these arguments—the epistemological, motion, effects-in-bodies, and perception proofs—in light of the contemporary philosopher’s structural criticisms. Relying on principles such as the primacy of existence and gradation, Sadra regards the Forms as immaterial substances and existential causes of natural species. In contrast, Javadi Amoli, while accepting the principle of Forms, carefully critiques Sadra’s argumentative formulations. From his perspective, the motion and effects-in-bodies proofs only establish a single universal immaterial principle and cannot prove a multiplicity of Forms for each species. Moreover, the epistemological argument faces the problem of reconciling the unity of the intelligible form with the plurality of individual paths of spiritual ascension. Using an analytical-comparative method, this study demonstrates that although these critiques reveal weaknesses in the formulation of some proofs, the core of the theory remains defensible when reinterpreted in light of the principles of Transcendent Theosophy—particularly the gradation of existence and unity within multiplicity. Consequently, Javadi Amoli’s critiques do not reject the theory as a whole but function as immanent corrections that further reveal the internal coherence and dynamism of Sadra’s philosophical system.

کلیدواژه‌ها English

Mulla Sadra
Philosophical Analysis
Arguments for the Forms
Javadi Amoli
Considerations
Unity in Multiplicity
ابن سینا، حسین بن عبدالله (1376). الهیات من کتاب الشفاء. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
 ارسطو (1378). مابعد الطبیعه. ترجمه محمد حسن لطفی تهران: انتشارات طرح نو.
افلاطون (1398). مجموعه آثار افلاطون (4جلدی). مترجم محمدحسن لطفی. تهران: خوارزمی. 
ایمانپور، منصور (1382). مسئله تطابق ذهن و عین در فلسفۀ مشّاء و حکمت متعالیه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز، 46 (186)،23-48.
بِرن، ژان (1363). کتاب افلاطون. مترجم سید ابوالقاسم پور حسینی. تهران: نشر هماذر.
بورمان، کارل (1375). افلاطون. مترجم محمد حسن لطفی. تهران: طرح نو.
جوادی آملی، عبدالله (1384). تبیین براهین اثبات وجود خدا. انتشارات موسسه اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1386). رحیق مختوم (ج6و4). قم: انتشارات موسسه اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1387). فلسفه صدرا. قم: انتشارات موسسه اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1396). رحیق مختوم (ج18و20). قم: انتشارات موسسه اسراء.
حکمت، نصرالله و همکاران (1392). نسبت عقل فعال و مُثُل در فلسفه ملاصدرا. نشریه شناخت، 1 (70)، 107-119.
راسل، برتراند (1388). تاریخ فلسفه غرب و روابط آن با اوضاع سیاسی و اجتماعی از قدیم تا به امروز. مترجم نجف دریابندری. بی جا: شرکت سهامی کتابهای جیبی نشر الکترونیکی.
سهروردی، شهاب الدین (1372). مجموعه آثار(4جلدی)، باتعلیقه هانری کربن، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه).
سهروردی، شهاب الدین (1375). مجموعه مصنفات شیخ اشراق (4جلدی). تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
علامه طباطبایی، محمد حسین ( 1434). نهایة الحکمه(ج 1و2)، تعلیقه عباس علی زارعی سبزواری، قم: موسسة النشر الاسلامی
علامه طباطبایی، محمد حسین (1368). تعلیقه بر کتاب الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیظ الاربعة، ج2، قم: مکتبة المصطفوی
فارابی، محمد بن محمد (1405). الجمع بین رأیی الحکیمین. تهران: مکتبه الزهرا.
فتحی، حسن و همکاران (1390). دیالکتیک هگل: سنتزی از دیالکتیک کانت در برابر دیالکتیک افلاطون، تاریخ فلسفه، 2 (1)، 49 ـ 80.
قربانی، قدرت الله (1393). ابعاد ابتکاری نظریة مثل در فلسفه ملاصدرا، آموزه های فلسفه اسلامی، 15 (2)، 119 ـ 142.
گمپترس، تئودور (1375). متفکران یونانی. مترجم محمد حسن لطفی. تهران: انتشارات خوارزمی.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1363). المشاعر. تهران: کتابخانه طهوری.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1363). مفاتیح الغیب. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1380). الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعه (ج2و7). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1381). الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعه (ج6). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1381). الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعه (ج6). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1381). زاد المسافر. مترجم سید جلال الدین آشتیانی. قم: بوستان کتاب قم.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1383). الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعه (ج1و3و8). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1388). المسائل القدسیة. قم: مؤسسة بوستان کتاب.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1392). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. قم: مؤسسة بوستان کتاب.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (بی تا). رساله فی الحشر.  قم: مکتبه المصطفوی.
میرداماد، محمدباقربن محمد (1374). القبسات. تهران: ناشر دانشگاه تهران.  
Silverman, A. (2014). Plato's Middle Period Metaphysics and Epistemology. The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Fall Edition. Retrieved from:
 https://plato.stanford.edu/archives/fall2014/entries/plato-metaphysics/ 
Vlastos, G. (1991a). Socrates Contra Socrates in Plato. In Vlastos, G. (Ed.), Socrates: Ironist nd Moral Philosopher (pp. 45–80). [Publisher not specified].