فصلنامه حکمت اسرا

فصلنامه حکمت اسرا

مقایسه قوه متصرفه در فلسفه اسلامی با نواحی ارتباطی مغز در علوم اعصاب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
زهره سلحشور سفیدسنگی
استادیار گروه الهیات دانشگاه فرهنگیان، تهران. ایران.
10.22034/hi.2025.562796.2144
چکیده
در فلسفه اسلامی، قوه متصرفه، نقش کلیدی در پردازش اطلاعات ادراکی ایفا می‌کند. این قوه مسئول ترکیب و تفکیک صور حسی و معانی جزئی است و به عنوان حلقه واسط میان ادراک حسی و فعالیت‌های عالی‌تر ذهن عمل می‌کند. در مقابل، علوم اعصاب نواحی ارتباطی مغز را شناسایی کرده که شامل شبکه‌های پیچیده‌ای در قشر مغز هستند و اطلاعات حسی مختلف را یکپارچه و تفسیر می‌کنند.
از این رو پژوهش حاضر به این مسئله می‌پردازد که با وجود تشابهات کارکردی میان قوه متصرفه و نواحی ارتباطی مغز، آیا این دو در تبیین حقیقت و علت فاعلی ادراک نیز همسو هستند؟ هدف این است که از طریق مقایسه مفهومی و هستی‌شناختی و با روش تحلیل مقایسه‌ای و با رویکردی تطبیقی، نسبت این دو الگو در تبیین پدیده یکپارچه‌سازی ادراکی روشن گردد.
یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه هر دو مفهوم در سطح کارکردی اشتراکات ساختاری قابل توجهی دارند، اما در سطح هستی‌شناختی در تعارضی بنیادین قرار می‌گیرند. از منظر صدرایی، علوم اعصاب صرفاً به «علل اعدادی» و سازوکارهای مادی می‌پردازد و از «علت فاعلی» حقیقی ادراک، یعنی نفس (روح) به عنوان خالق صور ادراکی، غافل است. بر این اساس تشابه کارکردی این دو الگو، تمایز هستی‌شناختی آن‌ها را پنهان نمی‌کند و تبیین علوم اعصاب، با تمام دقتی که در توصیف سازوکارها دارد، از نگاه فلسفه صدرایی، قادر به تبیین حقیقت ادراک نیست. این تحلیل، گامی ضروری برای تعیین دامنه و حدود گفت‌وگوی بین‌رشته‌ای فلسفه و علوم اعصاب به شمار می‌آید.
کلیدواژه‌ها
متصرفه
نواحی ارتباطی
ادراک حسی
ادراک خیالی
ادراک عقلی

موضوعات

عنوان مقاله English

Comparing the power of possession in Islamic philosophy with the communication areas of the brain in neuroscience

نویسنده English

zohre salahshur sefidsangi
Assistant Professor, Department of Theology, Farhangian University, Tehran.
چکیده English

In Islamic philosophy, the quwwat al-mutasarrifah (the faculty of apprehension/active processing) plays a key role in processing perceptual information. This faculty is responsible for combining and separating sensory forms and particular meanings and acts as an intermediate link between sensory perception and the higher activities of the mind. In contrast, neuroscience has identified association areas in the brain, which include complex networks in the cerebral cortex that integrate and interpret various sensory information.
Therefore, the present research addresses this question: Despite the functional similarities between the quwwat al-mutasarrifah and the brain's association areas, are the two also aligned in explaining the reality and the efficient cause of perception? The aim is to clarify the relationship between these two models in explaining the phenomenon of perceptual integration through conceptual and ontological comparison, using a comparative analytical method and a comparative approach.
The findings indicate that although both concepts share significant structural similarities at the functional level, they are in fundamental ontological conflict. From a Sadrian perspective, neuroscience deals only with "preparatory causes" (‘ilal-i i‘dādī) and material mechanisms, and neglects the true "efficient cause"of perception, namely the soul as the creator of perceptual forms. Accordingly, the functional similarity of these two models does not conceal their ontological distinction. From the perspective of Sadrian philosophy, neuroscience’s explanation, despite all its precision in describing mechanisms, is incapable of explaining the reality of perception. This analysis represents an essential step in determining the scope and limits of interdisciplinary dialogue between philosophy and neuroscience

کلیدواژه‌ها English

Apprehension'
Association Areas'
Sensory Perception'
Imaginative Perception'
'
Intellectual Perception
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، 1404،  الشفاء (الطبیعیات)، النفس، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی.
سلحشور سفیدسنگی، زهره، علمی سولا، محمدکاظم، کهنسال، علیرضا، مقیمی، علی، 1397، «آگاهی و مفهوم من از دیدگاه حکمت متعالیه و عصبشناسی» آموزه های فلسفه اسلامی، شماره23، ص71-91.
سلحشور سفیدسنگی، زهره، 1401، «شنوایی از دیدگاه ملاصدرا و عصب شناسی»، حکمت معاصر، سال13، شماره1، ص129-156.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، 1354، مبدأ و معاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، 1981، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار احیاء التراث.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، (1363)، مفاتیح الغیب، مقدمه و تصحیح از محمد خواجوی، تهران: موسسه تحقیقات فرهنگی.
طوسی، خواجه نصیرالدین، 1375، شرح الاشارات و التنبیهات. قم: نشر البلاغة
کارلسون، نیل آر، 1379، روان‌شناسی فیزیولوژیک، ترجمه‌ی اردشیر ارضی و دیگران، تهران: رشد، چاپ اول.
کندل، اریک، 1392، در جستجوی حافظه، پیدایش دانش نوین ذهن، ترجمه‌ی سلامت رنجبر، تهران: آگه.
کوشکی، عبدالرضا، رحیم پور، فروغ السادات، شانظری، 1398، «تعامل قوه متصرفه با سایر قوای ادراکی از منظر ابن سینا و ملاصدرا»، حکمت سینوی، دوره23، شماره62، ص111-129.
گانونگ، ویلیام، 1390، فیزیولوژی پزشکی گانونگ، با مقدمه‌ی علی حائری روحانی، وهاب باباپور، سعید خامنه، ترجمه‌ی رضا بدل‌زاده، کامران قاسمی، علی رستگارفرج‌زاده، تهران: جهان ادیب و سیناطب، چاپ سوم.
گایتون، آرتور، هال، جان ادوارد، 1386، درسنامه‌ی فیزیولوژی پزشکی، ترجمه‌ی غلام‌عباس دهقان و دیگران، تهران: انتشارات ارجمند، ویراست یازدهم.
گراهام، رابرت بی، 1380، روان‌شناسی فیزیولوژیک، ترجمه‌ی علی‌رضا رجائی، علی‌اکبر صارمی، مشهد: شرکت به نشر، چاپ اول.
Barsalou, L. W. ۱۹۹۹. " Perceptual symbol systems". Behavioral and Brain Sciences, 22 (4), p577-660
Barsalou, L. W. 2008. "Grounded cognition", Annual Review of Psychology, 59, 617-645.
Barton, Jasong S, Caplan, Louis R, Cerebral Visual Dysfunction, 2001, Stroke Syndromes, Bogousslavsky, Julien, Caplan, Louis R. 2nd edition, UK: Cambridge university press.
Bear, Mark F, Connors, Barry W, Paradiso, Michael A, 2007,  Neuroscience, Exploring the Brain, 3rd edition, USA: Lippincott William & Wilkins.
Binder, J. R., & Desai, R. H. 2011. "The neurobiology of semantic memory". Trends in Cognitive Sciences. 15 (11). P527-536
Buckner, R. L., & DiNicola, L. M. 2019. The brain's default network: integrated cognition, emotion, and behavior. Nature Reviews Neuroscience, 20(7), 430-434
Buckner, R. L., Andrews-Hanna, J. R., & Schacter, D. L. 2008. The brain's default network: anatomy, function, and relevance to disease. Annals of the New York Academy of Sciences, 1124(1), 1-38.
Carlson, Neil R, Foundations of Physiological Psychology, 2nd edition, USA: Allyn and Bacon, 1992.
Cole, M. W., & Schneider, W. 2007. The cognitive control network: Integrated cortical regions with dissociable functions. Neuroimage, 37(1), 343-360
Desai, R. H., Binder, J. R., Conant, L. L., Mano, Q. R., & Seidenberg, M. S. ۲۰۱۱, " The neural career of sensory-motor metaphors", Journal of Cognitive Neuroscience, ۲۳(۹), ۲۳۷۶–۲۳۸۶
D'Esposito, M., & Postle, B. R. 2015. The cognitive neuroscience of working memory. Annual review of psychology, 66, 115-142
Duncan, J. 2010. The multiple-demand (MD) system of the primate brain: mental programs for intelligent behaviour. Trends in Cognitive Sciences, 14(4), 172-179.
Eichenbaum, H. ۲۰۰۰, " A cortical-hippocampal system for declarative memory", Nature Reviews Neuroscience, 1(1), p41-50
Eichenbaum, H., & Cohen, N. J. ۲۰۰۱, From Conditioning to Conscious Recollection: Memory Systems of the Brain,  New York, NY, USA, Oxford University Press,
Farzan, F., et al. 2016. The functional role of the parietal cortex in memory imagery. Cortex, 80, 1-10
Feinberg, Todd E, Farah, Martha J, The Agnosias, 2004, In: Neurology in Clinical Practice: Principles of Diagnosis and Management, Bradley, Walter G, et al., vol 1, 4th edition, USA: Elsevier.
Kandel, Eric R, Schwartz, James H, Jessell, Thomas M, 2000, Principles of Neural Science, 4th edition, US: McGraw-Hill.
McGaugh, J. L. 2000. Memory--a century of consolidation. Science, 287(5451), 248-251.
Milner, Brenda, Suzanne Corkin, Teuber, H. L. 1968, “Further Analysis of the Hippocampal Amnesic Syndrome: 14-year Follow-up Study of H.M.”, Neuropsychologia, Vol 6, pp215-234.
Seeley, W. W., Menon, V., Schatzberg, A. F., Keller, J., Glover, G. H., Kenna, H.& Greicius, M. D. 2007. Dissociable intrinsic connectivity networks for salience processing and executive control. Journal of Neuroscience, 27(9), 2349-2356
Searle, John R, (1984), Minds, Brains and Programs, USA: Harvard University Press.
Simons, J. S., & Spiers, H. J. 2003. Prefrontal and medial temporal lobe interactions in long-term memory. Nature Reviews Neuroscience, 4(8), 637-648
Squire, L. R., & Alvarez, P. 1995. Retrograde amnesia and memory consolidation: a neurobiological perspective. Current Opinion in Neurobiology, 5(2), 169-177
Winocur, G., & Moscovitch, M. 2011. Memory transformation and systems consolidation. Journal of the International Neuropsychological Society, 17(5), 766-780.