فصلنامه حکمت اسرا

فصلنامه حکمت اسرا

بررسی و نقد دیدگاه‌ها دربارۀ گرایش و منش عرفانی شیخ‌الرئیس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
ارزیاب پژوهشگاه معارج
چکیده
از گذشته تاحال، دیدگاه‌های گوناگونی دربارۀ‌ بعد عرفانی ابن‌سینا وجود داشته است. برخی او را فقط فیلسوف مشایی می‌دانند؛بدون هیچگرایش عرفانی در اندیشه و منش. برخی پا را فراتر می‌گذارند و او را فردی لذت‌گرا و درپِی مقام می‌دانند که بویی از عرفان نبرده است؛ اما برخی مانند عین‌القضات همدانی معتقدند او مقام عرفانی والایی دارد. در این مقاله با بررسی شواهد و نقد دیدگاه‌های رقیب، از دیدگاه میانه‌ای جانب‌داری می‌کنیم:اگرچه ابن‌سینا به‌معنای مصطلح، عارف و صوفی نبوده، در اندیشه و منش،گرایش‌های عمیق عرفانی داشته است. او وحدت وجود را نفی می‌کرده؛ اما ذات فلسفه و عرفان را ناسازگارنمی‌دانسته، اهل مناجات و راز و نیاز بوده، قوۀ حدس قوی داشته، آثار عرفانی ارزشمندی پدید آورده، امکان کشف و کرامات عارفان را با مبانی فلسفی خویش به‌خوبی تبیین کرده و گام‌های مؤثری در آشتی دادن فلسفه و عرفان برداشته است.    
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Study and Criticism of Viewpoints about Mystical Tendency and Character of Avicenna

چکیده English

From past until now, different viewpoints have been existed about mystical aspect of Avicenna. Some of scholars know him just as a Peripatetic philosopher without any tendency to mysticism in thought and character. Other scholars exaggerate the issue and believe that he was a hedonist and ambitious man who didn’t have any tendency to mysticism. But some scholars like 'Ain al-Qozat Hamedani believe that the Avicenna was in a very high-ranking position in mysticism. In this article, after studying the documents and criticism of opponent viewpoints, the moderate approach will be taken – although Avicenna was not a mystic and Sufi in the literally meaning, he have had a deep tendency to mysticism in character and thought. Avicenna rejected the Pantheism (wahdat al-wujud) but he believed that the nature of philosophy and mysticism are not in contradiction; he had the practice of piety; had a great sense of guess; created valuable mystical works; he truly described the possibility of revelation for mystics by his philosophy; and he took influential steps toward reconciling philosophy and mysticism.  

کلیدواژه‌ها English

Avicenna
mysticism
philosophy
rational mysticism
intuitional philosophy
قرآن کریم.
ابن‌سینا (1381)، الاشارات والتنبیهات، تحقیق مجتبی زارعی، بوستان کتاب، قم.
ـــــــ (1383)، طبیعیّات دانشنامۀ علائی، مقدمه، حواشی و تصحیح: سیدمحمد مشکوه، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و دانشگاه بوعلی سینا، تهران.
جوادی آملی، عبدالله (1377)، تفسیر موضوعی قرآن کریم، اسراء، قم.
جهانگیری، محسن (1390)، «عرفان ابن‌سینا و یا نظر ابن‌سینا دربارة عرفان»، در محسن جهانگیری،  فلسفه و عرفان اسلامی، حکمت، تهران، ص 159ـ203.
حسن‌زاده آملی، حسن (1364)، هزار و یک نکته، نشر فرهنگی رجاء، تهران.
ـــــــ (1383)، دروس شرح اشارات و تنبیهات (نمط نهم)، کتابسرای اشراق، قم.
خراسانی، شرف‌الدین (1364)، «ابن‌سینا»، در: کاظم موسوی بجنوردی، دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تهران.
رازی، فخرالدین (1364)، شرح الاشارات و التنبیهات، تصحیح علی‌رضا نجف‌زاده، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران.
شیرازی، صدرالدین (1366)، شرح اصول کافی، تصحیح خواجوی، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران.
شیروانی، علی (1391)، تعلیقاتی بر ارزش معرفت‌شناختی تجربۀ دینی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم.
عین‌القضات همدانی (1373)، تمهیدات، مقدمه، تصحیح، تحشیه و تعلیق: عفیف عسیران، منوچهری، تهران.
غنی، قاسم (1375)، تاریخ تصوّف در اسلام، زوار، تهران.
قفطی، علی‌بن‌یوسف (1371)، تاریخ الحکماء قفطی (ترجمۀ فارسی از قرن یازدهم) ، تصحیح بهمن دارایی، دانشگاه تهران، تهران.
قیصری، داودبن‌محمود (1375)، شرح فصوص الحکم، به‌کوشش جلال‌الدین آشتیانی، علمی و فرهنگی، تهران.
کربن، هانری (1384)، تخیل خلاق در عرفانِ ابن‌عربی، ترجمۀ انشاءالله رحمتی، جامی، تهران.
ـــــــ (1387)، ابن‌سینا و تمثیل عرفانی، ترجمۀ انشاءالله رحمتی، سوفیا و بنیاد علمی- فرهنگی بوعلی سینا، تهران.
مجتبایی، فتح‌الله (1375)، «داستان ملاقات و نامه‌نگاری‌ها بوعلی و بوسعید، نقد مآخذ»، نامۀ فرهنگستان، ش 6، ص 5 ـ22.
میهنی، محمدبن‌منور (1367)، اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید، مقدمه، تصحیح و تعلیقات: محمدرضا شفیعی کدکنی، آگاه، تهران.