پژوهشگاه علوم وحیانی معارج فصلنامه حکمت اسرا 2383-2916 18 1 2026 05 22 The Priority of Formational Guidance over Legislative Duty and Its Role in Explaining Doctrinal Responsibility from the Perspective of Ayatollah Javadi Amol تقدّم هدایت تکوینی بر تکلیف تشریعی و نقش آن در تبیین مسئولیت اعتقادی از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی 5 28 245478 10.22034/hi.2026.570394.2150 FA مریم السادات هاشمی دانش آموخته سطح چهار کلام اسلامی، موسسه آموزش عالی حوزوی بانو مجتهده امین، اصفهان.ایران. حمزه علی بهرامی دانشیار گروه معارف دانشکده اهل البیت دانشگاه اصفهان ، اصفهان، ایران. علی تقوی دکتری معارف اسلامی ،استادیار گروه آموزشی ارتباطات و تبلیغ فرهنگی ، دانشگاه معارف اسلامی قم ، قم ، ایران. Journal Article 2026 01 03 The issue of the relationship between divine guidance and legislative duty is one of the fundamental issues in Islamic theology and a serious challenge in explaining divine justice and human doctrinal responsibility. In common theological approaches, divine guidance is often analyzed as "completing the proof" or "providing the path," and legislative duty is considered as an independent matter that precedes human faith or disbelief. By adopting an analytical-critical approach and relying on the interpretation of the Quran by the Quran, this article seeks to explain and reconstruct the specific view of Ayatollah Javadi Amoli on the priority of formative guidance over legislative duty. The article shows that in Ayatollah Javadi Amoli's Quranic thought, divine guidance is not merely an external guide or a condition of excusability, but rather a formative and existential truth on which the actuality of legislative duty and the fulfillment of human doctrinal responsibility depend. Accordingly, the lack of formative guidance does not mean the deprivation of freedom or merely a posteriori excuse, but rather refers to the failure to fulfill the subject of duty. The innovation of the article is that by extracting this basis from the verses of the Quran and the interpretative analyses of Ayatollah Javadi Amoli, it presents a different model for understanding the relationship between guidance, duty, and responsibility; a model that, while preserving human freedom, provides a more accurate interpretation of divine justice and the doctrinal status of the audience of the religious call. مسئله نسبت میان هدایت الهی و تکلیف تشریعی، از مباحث بنیادین کلام اسلامی و از محورهای مهم در تبیین عدالت الهی و مسئولیت اعتقادی انسان است. در بسیاری از رویکردهای رایج کلامی، هدایت الهی غالباً به «ارائه طریق» یا «اتمام حجت» فروکاسته شده و تکلیف تشریعی به‌مثابه امری مستقل از مراتب وجودی و ادراکی انسان تلقی گردیده است. این تلقی در تبیین وضعیت جهل غیرمقصر، حدود مؤاخذه الهی و نسبت ایمان و کفر با شرایط واقعی ادراک حق، با دشواری‌هایی مواجه است. مقاله حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد انتقادی، و با تکیه بر تفسیر قرآن به قرآن، به بازسازی دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی درباره تقدم هدایت تکوینی بر تکلیف تشریعی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در اندیشه ایشان، هدایت الهی صرفاً ابلاغ بیرونی یا شرط معذّریت نیست، بلکه حقیقتی تکوینی و وجودی است که با فطرت، عقل و افاضه الهی پیوند دارد و فعلیت تکلیف تشریعی و تحقق مسئولیت اعتقادی انسان بر آن متوقف است. بر این اساس، فقدان هدایت تکوینی نه به معنای سلب اختیار، و نه صرفاً عذری پسینی، بلکه ناظر به عدم تحقق کامل موضوع تکلیف است. نوآوری مقاله در آن است که با استخراج این مبنا از آیات قرآن و تحلیل تفسیری دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی، رهیافتی دقیق‌تر برای فهم نسبت هدایت، تکلیف و مسئولیت عرضه می‌کند؛ رهیافتی که ضمن حفظ اختیار انسان، تبیین منسجم‌تری از عدالت الهی و مراتب مسئولیت اعتقادی فراهم می‌سازد.

https://hikmat.isramags.ir/article_245478_56c3a61087221bb6d3f71d15741dc9d5.pdf

پژوهشگاه علوم وحیانی معارج فصلنامه حکمت اسرا 2383-2916 18 1 2026 05 22 Comparative Analysis of the Manifestation of Revelation and the Role of the ‎Perfect Human in the Thought of Ibn ʿArabi, Mulla Sadra, Imam Khomeini, ‎and Ayatollah Jawadi Amoli تحلیل تطبیقی ‏ تجلی وحی و نقش انسان کامل در اندیشه ابن عربی ، ملاصدرا ، امام خمینی و ‏آیت الله جوادی آملی 29 56 245293 10.22034/hi.2026.578496.2156 FA علیرضا حیدری سه ده استادیار گروه آموزشی معارف اسلامی . دانشگاه فرهنگیان .تهران .ایران Journal Article 2026 02 27 The manifestation of revelation is one of the foundational concepts in Islamic ‎mysticism and philosophy, playing a central role in elucidating the relationship ‎between God, the Perfect Human, and the cosmos. This article employs a comparative ‎content analysis to examine the perspectives of four prominent Islamic thinkers—Ibn ‎Arabi, Mulla Sadra, Ruhollah Khomeini, and Abdollah Javadi Amoli—regarding the ‎manifestation of revelation and the ontological status of the Perfect Human. The ‎central question addressed is:What is the mechanism of the manifestation of revelation ‎within the intellectual systems of these thinkers, and what role does the Perfect Human ‎play in this process?The findings indicate that the manifestation of revelation is a ‎multilayered phenomenon intrinsically linked to the ontological degrees of the Perfect ‎Human.Ibn ʿArabi regards the Perfect Human as the “mirror of the Greatest Name” ‎and the mediator of divine effusion. Mulla Sadra emphasizes the soul’s existential ‎ascent and the perfection of cognitive faculties in the reception of revelation.Imam ‎Khomeini analyzes the manifestation of revelation within the dual arcs of descent and ‎ascent.Jawadi Amoli underscores the gradational descent of revelation and the ‎mediatory function of the existential degrees of the Perfect Human. While these ‎perspectives converge on the necessity of the recipient’s ontological perfection for the ‎reception of revelation, they diverge in their precise articulation of the mechanisms ‎underlying this process. By critically engaging each viewpoint, this study proposes a ‎comprehensive framework for a systematic understanding of the manifestation of ‎revelation and the role of the Perfect Human in Islamic mysticism.‎ تجلّی وحی از مفاهیم بنیادین در عرفان و فلسفه اسلامی است که نقشی محوری در تبیین رابطه خداوند، انسان کامل و نظام هستی ایفا می‌کند. این مقاله با روش تحلیل تطبیقی محتوا، در پی پاسخ به این پرسش است که دیدگاه‌های ابن‌عربی، ملاصدرا، امام خمینی و آیت‌الله جوادی آملی درباره تجلّی وحی و جایگاه انسان کامل چه نقاط اشتراک و افتراق ساختاری دارند و آیا می‌توان بر پایه اشتراکات آنان به الگویی مشترک از سازوکار تجلّی وحی دست یافت. هدف این پژوهش، فراتر از توصیف صرف، استخراج یک الگوی هستی‌شناختی مشترک از فرآیند تجلّی وحی و نشان دادن این نکته است که انسان کامل در عرفان اسلامی نه یک دریافت‌کننده منفعل، بلکه «شرط امکان» نزول وحی در مراتب هستی به شمار می‌رود. نوآوری این پژوهش در ارائه یک چارچوب روش‌شناختی مبتنی بر مقوله‌های هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و انسان‌شناختی برای مقایسه تطبیقی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که به‌رغم تفاوت در تعابیر و زبان تبیین، چهار اندیشمند در یک مدل تلفیقی چهارمرحله‌ای قابل جمع هستند که در آن، کمال وجودی نبی (شرط امکان وجودی) و تنزل معرفتی معنا (شرط امکان معرفتی) به‌طور دیالکتیکی درهم‌تنیده شده‌اند. اشتراک بنیادین این دیدگاه‌ها در «ضرورت کمال وجودی دریافت‌کننده وحی» خلاصه می‌شود که می‌تواند مبنایی برای نظریه‌پردازی جامع‌تر در باب وحی در عرفان اسلامی فراهم آورد.

https://hikmat.isramags.ir/article_245293_00b80e5f33b86895b673d9ee3b47d3c3.pdf

پژوهشگاه علوم وحیانی معارج فصلنامه حکمت اسرا 2383-2916 18 1 2026 05 22 Comparative Analysis of the Stupidity of Reason in the Views of Mulla Sadra and Ayatollah Javadi Amoli (Roots and Solutions) تحلیل تطبیقی بلاهت عقل در دیدگاه ملاصدرا و آیت الله جوادی آملی (ریشه‌ها و راهکارها) 57 78 245294 10.22034/hi.2026.570378.2151 FA عابدین درویش‌پور دانشیار، گروه فلسفه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، لرستان، ایران. محمد کرمی دانشیار، گروه دروس عمومی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، کرمانشاه، ایران. 0000-0003-0069-9504 Journal Article 2026 01 03 The present study comparatively examines the concept of the “stupidity of reason” (balāhat al-ʿaql) in the thought of Mulla Ṣadrā and Javadi Amoli, a relatively underexplored topic in Islamic philosophy. Mulla Ṣadrā conceives reason not merely as a tool for understanding universal concepts, but as a dimension of human existence that evolves from potentiality to actuality through the soul’s substantial motion. This view emphasizes the ontological and epistemological significance of intellect in the human journey toward perfection. Javadi interprets the stupidity of reason as the inherent limitations and immaturity of the partial, discursive intellect in apprehending higher levels of revelation and intuitive knowledge, challenging superficial readings that perceive the term as a negation of reason. Using an analytic–comparative approach based on primary and secondary sources, the study evaluates these perspectives and frames the stupidity of reason as a methodological and ethical incapacity of intellect in comprehending divine realities. Findings indicate that both thinkers uphold the unity of reason and revelation, yet Javadi stresses methodological rigor and practical application of intellect, portraying stupidity as a relative condition that can be mitigated through intellectual cultivation and soul purification. For Ṣadrā, however, it arises from stagnation, deviation, or veils hindering the actualization of human reason. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی بلاهت عقل در دیدگاه ملاصدرا و آیت‌الله جوادی‌آملی انجام شده است که یکی از مسائل کمتر کاویده‌شده در فلسفه اسلامی است. ملاصدرا با تکیه بر مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی خویش، عقل را نه تنها ابزار ادراک مفاهیم کلی، بلکه مرتبه‌ای از وجود انسانی می‌داند که در مسیر تکامل جوهری نفس، از قوه به فعلیت می‌رسد. اما برخلاف برداشت‌های سطحی که این تعبیر را نفی عقل پنداشته‌اند، در دیدگاه جوادی‌آملی، بلاهت عقل به معنای ناتوانی عقل در درک حقایق متعالی و نیازمندی انسان به هدایت وحیانی است. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی تطبیقی، به ارزیابی دو دیدگاه با استفاده از منابع اصلی و ثانویه انجام شده و سپس مفهوم بلاهت عقل را به عنوان ناتوانی روش‌شناختی و اخلاقی عقل در درک مراتب الهی، بررسی کرده است. یافته‌های مقایسه دو دیدگاه نشان می‌دهد که هر دو متفکر، اصل وحدت عقل و وحی را پذیرفته‌اند، اما جوادی‌آملی تأکید بیشتری بر روش‌مندی عقل و کاربرد عملی آن دارد. لذا تأکید یافته‌ها بر آن است که بلاهت عقل از نگاه جوادی‌آملی، یک وضعیت نسبی است و با تربیت عقل و تزکیه نفس قابل رفع است، اما تمرکز ملاصدرا بر ساختار وجودی عقل است و از منظر او، «بلاهت عقل» نتیجه رکود، انحراف یا حجاب در مسیر فعلیت عقلانی انسان است. بنابراین، تحلیل بلاهت عقل برای جلوگیری از غرور و اغراق انسان در عقل گرایی صرف در برابر حقایق ماورایی و محدودیت خود عقل، ضرورت پیدا می کند.

https://hikmat.isramags.ir/article_245294_5d05e0ead7bf9810f217230af6911d9f.pdf

پژوهشگاه علوم وحیانی معارج فصلنامه حکمت اسرا 2383-2916 18 1 2026 05 22 The existence of a connection from the perspective of Professor Javadi Amoli and its differences from Mulla Sadra's perspective وجود رابط از منظر استاد جوادی آملی و تفاوت‌های آن با دیدگاه ملاصدرا 79 100 245291 10.22034/hi.2026.585291.2161 FA هادی یساقی دکترای فلسفه , و کلام اسلامی، موسسه حکمت و فلسفه ایران. محمد حسین زاده دانشیار فلسفه اسلامی، موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران. Journal Article 2026 06 06 This research examines and analyzes the concept of “interconnected existence” in transcendental wisdom, focusing on the perspective of Ayatollah Javadi Amoli. Interconnected existence, as one of Mulla Sadra’s fundamental innovations, explains the existential relationship between the necessary and the possible. The findings of the research show that Professor Javadi Amoli, by accepting the general framework of transcendental wisdom, has presented a different interpretation and, by emphasizing the “pure poverty” of possibilities and the “objective unity of existence,” has denied any existential independence from possibilities. This perspective, which considers possibilities merely as manifestations of the existence of the Almighty, is, on the one hand, a continuation of Mulla Sadra’s philosophical tradition, and on the other hand, by utilizing mystical and Quranic foundations, it reaches similar conclusions to the mystical theory of the unity of existence. The present study, using an analytical-descriptive method and examining the main works of these two philosophers, explores the points of commonality and difference in their views and shows how Professor Javadi Amoli's interpretation of the existence of the relation has both deepened philosophically and faces new challenges, especially in harmony with principles such as causality, human agency, and the reality of the material world. مفهوم «وجود رابط» در فلسه اسلامی و خصوصا حکمت متعالیه در شمار مباحث پرچالش و پایه‌ای مطرح است. مساله وجود رابط از نوآوری‌های بنیادین صدرالمتالهین است که نسبتِ میان واجب و ممکن را تبیین و توضیح می‌کند. هدف این مقاله بررسی این مساله مهم از منظر آیت‌الله جوادی آملی، شارح و فیلسوف معاصرِ پیرو حکمت متعالیه، است. ما معتقدیم استاد جوادی‌آملی با پذیرش چارچوب کلی حکمت متعالیه، تفسیری متفاوت از وجود رابط ارائه داده و با تأکید بر «فقر محضِ ممکنات» و «وحدت عینی وجود»، هرگونه استقلال وجودی را از ممکنات سلب کرده است . یافته‌ها نشان می‌دهند که این تفسیر از وجود رابط، ممکنات را صرفاً به عنوان تجلیات وجود حق تعالی تلقی می‌کند، لذا ضمن اینکه خود را به سنت فلسفی ملاصدر پایبند نگاه می‌دارد از سوی دیگر، با بهره‌گیری از مبانی عرفانی و قرآنی، به نتایجی مشابه با نظریه «وحدت وجود» می‌رسد. این تحقیق با روش تحلیلی-توصیفی و با بررسی آثار اصلی این دو حکیم، به واکاوی نقاط اشتراک و افتراق دیدگاه‌های ایشان پرداخته و در پایان نشان می‌دهد که تبیین استاد جوادی‌آملی از وجود رابط، گرچه با تلفیق برهان و عرفان و قرآن، عمیق‌تر و دقیق‌تر شده است لیکن باز هم با چالش‌های جدیدی مواجه شده است، این چالش‌ها خود را در هماهنگی با اصولی مانند علیت، اختیار انسان و واقعیت عالم ماده بیشتر نمایان می‌کنند.

https://hikmat.isramags.ir/article_245291_fb49cbac086502c29e550b64ceebf666.pdf

پژوهشگاه علوم وحیانی معارج فصلنامه حکمت اسرا 2383-2916 18 1 2026 05 22 A comparative analysis of the relationship between the soul and its powers from the perspectives of Avicenna and Ibn Arabi with emphasis on ontological foundations تحلیل تطبیقی رابطه نفس و قوای آن از منظر ابن‌سینا و ابن‌عربی با تأکید بر مبانی هستی‌شناختی 101 122 246389 10.22034/hi.2026.582390.2158 FA حامد اسماعیل زاده ‌دانش آموخته سطح چهار حوزه علمیه قم و پژوهشگر پسادکتری دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران. Journal Article 2026 05 19 and its faculties in the thought of Ibn Sina and Ibn Arabi, showing how differences In metaphysical foundations lead to different views of human nature and the structure of the soul. In Ibn Sina’s philosophical system, the soul is understood as an incorporeal substance and the body’s governor. Based on the primacy of existence and a hierarchical causal order, the vegetative, animal, and rational faculties are not separate realities, but graded levels of one soul. Each faculty represents a weaker or stronger mode of the soul’s existence, and the relation between soul and faculties is therefore causal, longitudinal, and ontological, with the soul as the source and the faculties as its derivative expressions. By contrast, Ibn Arabi, grounded in the unity of existence and a mystical vision of reality, sees the human soul as the perfect locus of divine self-disclosure and a mirror for the manifestation of God’s Names. In this framework, the faculties of the soul are not emissions from an independent essence, but multiple manifestations of a single truth. Their relation is thus not cause and effect, but appearance and manifestation, or reality and its modes. This basic difference In ontology also shapes their accounts of human perfection. For Ibn Sina, perfection is achieved through the soul’s conjunction with the Active Intellect. For Ibn Arabi, the human goal Is the realization of annihilation in God and abiding through God. The study concludes that metaphysical commitments determine each thinker’s anthropology and their understanding of the soul and its faculties. این پژوهش به تحلیل تطبیقیِ رابطه نفس و قوای آن از منظر ابن‌سینا و ابن‌عربی می‌پردازد و می‌کوشد نشان دهد که چگونه تفاوت در مبانی متافیزیکی، به تفاوت در انسان‌شناسی و فهم ساختار نفس انجامیده است، یافته‌ها نشان می‌دهد که در نظام فلسفی ابن‌سینا، بر پایه اصالت وجود، تجرد نفس و ساختار علّی طولیِ عالم، نفس انسانی به عنوان «جوهر مجرد» و «مدبّر بدن» فهم می‌شود. قوای نباتی، حیوانی و ناطقه در این دستگاه فکری، مراتب مشکّک یک حقیقت واحدند؛ یعنی هر یک شأنی ضعیف‌تر یا کامل‌تر از وجود نفس است و به صورت سلسله‌مراتبی از آن صادر می‌شود؛ از این‌رو، رابطه نفس و قوا، رابطه‌ای علّی، طولی و وجودی است که در آن نفس اصل است و قوا فرع؛ در مقابل، ابن‌عربی با تکیه بر مبانی وحدت وجودی و نگاه شهودی به هستی، نفس انسانی را «مظهر تامّ اسمای الهی و آیینه‌ای برای تجلی حق می‌داند، قوای نفس در این نگرش، نه مراتب صادرشده از جوهری مستقل، بلکه ظهورات متنوّعِ یک حقیقت یگانه‌اند؛ بنابراین رابطه نفس و قوا، نه علّی _معلولی، بلکه «ظاهر و مظهر» است، این اختلاف بنیادین در هستی‌شناسی، منجر به تفاوت در تبیین فرایند کمال انسانی نیز می‌شود: ابن‌سینا کمال انسانی را در ارتباط با عقل فعال می‌داند، در حالی‌که ابن‌عربی غایت انسان را در تحقق فنای فی‌الله و بقای بالله تبیین می‌کند. در نهایت، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که چگونه تمایزهای متافیزیکی، چارچوب‌های متفاوتی برای فهم حقیقت انسان می‌آفرینند و تصویر هر متفکر از نفس و قوا، ریشه در مبانی وجودشناختی او دارد.

https://hikmat.isramags.ir/article_246389_c3fc841d85011f9a827b260c81362dea.pdf

پژوهشگاه علوم وحیانی معارج فصلنامه حکمت اسرا 2383-2916 18 1 2026 05 22 Ontological Analysis of the Transformation of a “Material Act” into a “Sacred Disposition” Based on the Paradigm of Shell and Kernel within the Horizon of Transcendent Philosophy تحلیل هستی‌شناختیِ اِستحالۀ «فعل مادی» به «ملکۀ قدسی» بر مبنای پارادایمِ قِشر و لُبّ در افقِ حکمتِ متعالیه 123 146 245292 10.22034/hi.2026.578895.2157 FA روح‌الله معصومیان استاد و طلبه سطح چهار حوزه علمیه قم، قم. 0009-0003-6044-7912 Journal Article 2026 04 14 The central problem of this study is to explain how a material and perishable act can be transformed into an immaterial and enduring effect which, in the language of revelation, is described as “attaining the divine presence.” The point of departure of this research is a structural analysis of verse 37 of Sūrat al-Ḥajj, where the ascent of the physical dimensions of the act—namely the flesh and blood of the sacrifice—is explicitly negated, and only taqwā (piety) is introduced as the element that truly reaches God. Employing a descriptive-analytical method and drawing upon the theoretical foundations of Transcendent Philosophy (al-ḥikmah al-mutaʿāliyah), the study seeks to answer the following question: how does a material act undergo transformation into a sacred substance within the human soul? The findings indicate that, according to the paradigm of “shell and kernel,” the material components of an act function merely as an outer shell that provides the enabling ground for the emergence of the act’s true essence, namely intention and piety. Within the soul’s process of ontological development, the soul—through the agent’s virtuous intentionality—transforms the transient accidents of action into psychic qualities and ultimately into enduring sacred dispositions. The study concludes that, due to the ontological incongruity between matter and the sacred realm, the physical dimension of the act remains within the material world, whereas only its spiritual form persists along the ascending arc of existence by virtue of its existential union with the immaterial soul. مسئلۀ بنیادینِ این پژوهش، تبیین چگونگی تبدیل یک عمل مادی و فانی به یک اثر مجرد و پایدار که در لسانِ وحی از آن به «وصول به ساحتِ ربوبی» تعبیر شده است. نقطۀ عزیمتِ این تحقیق، تحلیلِ ساختاریِ آیۀ ۳۷ سورۀ حج ‌است که در آن، صعودِ ابعادِ فیزیکیِ عمل (گوشت و خونِ قربانی) نفی گردیده و تنها «تقوا» به‌عنوان واصلِ حقیقی معرفی شده است. این نوشتار با اتخاذِ روشِ توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از مبانیِ حکمتِ متعالیه، در پی پاسخ به این پرسش است که فعلِ مادی چگونه به جوهری قدسی در نفس استحاله می‌یابد؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بر اساسِ پارادایمِ «قشر و لُبّ»، مادیاتِ عمل در حکمِ صدف و پوسته‌ای هستند که نقشِ «بسترساز» را برای شکل‌گیریِ حقیقتِ عمل (نیت و تقوا) ایفا می‌کنند. در فرایندِ حرکتِ تکاملیِ نفس، نَفْس به واسطۀ حُسنِ فاعلی، اعراضِ فانیِ عمل را به کیفیاتِ نفسانی و سپس به «ملکاتِ قدسی» مبدل می‌سازد. نتیجۀ نهایی تحقیق مؤید آن است که به دلیلِ عدمِ سنخیتِ هستی‌شناختی میانِ ماده و ساحتِ قدس، فیزیکِ عمل در عالمِ ناسوت باقی مانده و تنها صورتِ ملکوتیِ حاصل از آن، به جهتِ اتحادِ وجودی با نَفْسِ مجرد، در قوسِ صعود استمرار می‌یابد.

https://hikmat.isramags.ir/article_245292_6d923388a6b9bd7c6a4cde0c6cde4a39.pdf