پژوهشگاه علوم وحیانی معارج فصلنامه حکمت اسرا 2383-2916 17 4 2025 12 22 A Critical Evaluation of Mulla Sadra's Demonstrative System for Proving the Platonic Forms, with Emphasis on the Views of Javadi Amoli تحلیل اعتبارسنجی نظام برهانی ملاصدرا در اثبات مُثُل با تأکید بر آراء آیت الله جوادی آملی 5 32 237897 10.22034/hi.2026.471947.2145 FA وحید داوری چهارده دانش آموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران. 0009-0003-9356-1105 منصور ایمانپور استاد گروه فلسفه و حکمت اسلامی ـ دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران. Journal Article 2025 11 30 This research aims to systematically evaluate Mulla Sadra’s four proofs for the existence of Platonic Forms and analyze the fundamental critiques raised by Ayatollah Javadi Amoli. The central issue is to examine the soundness of these arguments—the epistemological, motion, effects-in-bodies, and perception proofs—in light of the contemporary philosopher’s structural criticisms. Relying on principles such as the primacy of existence and gradation, Sadra regards the Forms as immaterial substances and existential causes of natural species. In contrast, Javadi Amoli, while accepting the principle of Forms, carefully critiques Sadra’s argumentative formulations. From his perspective, the motion and effects-in-bodies proofs only establish a single universal immaterial principle and cannot prove a multiplicity of Forms for each species. Moreover, the epistemological argument faces the problem of reconciling the unity of the intelligible form with the plurality of individual paths of spiritual ascension. Using an analytical-comparative method, this study demonstrates that although these critiques reveal weaknesses in the formulation of some proofs, the core of the theory remains defensible when reinterpreted in light of the principles of Transcendent Theosophy—particularly the gradation of existence and unity within multiplicity. Consequently, Javadi Amoli’s critiques do not reject the theory as a whole but function as immanent corrections that further reveal the internal coherence and dynamism of Sadra’s philosophical system. این پژوهش با هدف ارزیابی نظام‌مند براهین چهارگانه‌ی ملاصدرا در اثبات هستی مُثُل افلاطونی و واکاوی نقدهای بنیادین آیت‌الله جوادی‌آملی بر آن‌ها صورت گرفته است. مسئلهٔ اصلی، بررسی میزان استحکام این ادله‌—شامل برهان‌های معرفت‌شناختی، حرکت، آثار در اجسام و ادراک—در مواجهه با انتقادات ساختاریِ فیلسوف معاصر است.ملاصدرا با تکیه بر اصولی چون اصالت وجود و تشکیک، مُثُل را جواهر مجرد و علل وجودی انواع طبیعی می‌داند. در مقابل، جوادی‌آملی با پذیرش اصل مُثُل، تقریرهای برهانی صدرا را به‌دقت نقد می‌کند. از نگاه وی، برهان‌های حرکت و آثار در اجسام تنها به اثبات یک مبدأ مجرد کلی می‌انجامند و قادر به اثبات کثرت مُثُل برای هر نوع نیستند. همچنین در برهان معرفت‌شناختی، مسئلهٔ وحدت صورت عقلی با کثرت مسیرهای سلوک افراد ناسازگار می‌نماید.با روش تحلیلی-تطبیقی، این تحقیق نشان می‌دهد که اگرچه نقدهای مذکور ضعف‌هایی در صورتبندی برخی ادله آشکار می‌سازند، اما هستهٔ اصلی نظریه با بازخوانی در پرتو اصول حکمت متعالیه—به ویژه تشکیک وجود و وحدت در عین کثرت—قابل دفاع است. در نتیجه، نقدهای جوادی‌آملی نه ردِّ کلیت نظریه، بلکه تصحیحی درون‌ماندگار بوده و انسجام درونی و پویایی دستگاه فلسفی صدرایی را بیش‌تر نمایان می‌سازد.

https://hikmat.isramags.ir/article_237897_0133330dbc34f1b6b409514ef512dc0f.pdf

پژوهشگاه علوم وحیانی معارج فصلنامه حکمت اسرا 2383-2916 17 4 2025 12 22 Preparing the groundwork for the reform of the classification knowledge, a strategy for the realization of religious knowledge Based on the Revealed Rationality approach of Ayatollah Javadi Amoli بستر سازی طبقه بندی جدید علوم، راهبردی برای تحقق علم دینی مبتنی بر رویکرد عقلانیت وحیانی آیت الله جوادی آملی 33 58 237898 10.22034/hi.2026.565071.2147 FA احمد صادقی دانش آموخته دکتری کلام امامیه دانشگاه تهران، تهران. ایران. 0000-0002-5807-6046 سید حسام الدین حسینی دانش آموخته دکتری رشته دانش اجتماعی مسلمین، دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام. قم. ایران. 0000-0002-1467-1118 Journal Article 2025 12 08 In the contemporary era, the scientific and civilizational coordinates of the Islamic Revolution bear fundamental similarities to the Translation Movement and the formative era of Shi'ite Iran. During those periods, Islamic Wisdom, through a strategic encounter, paved the way for the Islamic transformation of translated knowledge and the realization of Islamic civilization. Consequently, continuing this path necessitates the emergence of scholars possessing strategic thinking who, by enacting "Renewed Instruction" akin to Al-Farabi and Mirdamad, organize the institution of knowledge towards civilizational goals. Ayatollah Javadi Amoli, as a Divine Philosopher, relying on the heritage of Islamic Wisdom and viewing the requirements of Theoretical and Practical Wisdom, has opened new horizons for realizing Religious Knowledge. These fundamental strategies, facilitating a divine transformation in knowledge, include: 1. Assimilating and elevating Genitive Philosophies by expanding the scope of religion and linking all dimensions of existence to "Divine Action". 2. Refining natural knowledge via a new exposition of the demarcation criterion between knowledge and non-knowledge based on Divine Philosophy. 3. Negating knowledge-religion conflict by deeming the opposition of Reason and Revelation impossible, and determining their harmonious status in the geometry of religious knowledge. 4. Maximally utilizing knowledge by distinguishing the context of practice and research from the researcher's theory and belief. 5. Re-reading the religious identity of the technical realm of knowledge by distinguishing value judgments in Theoretical and Practical Wisdom and grounding the function of knowledge on the criterion of "Hujjiyyah" (Religious Authority) مختصات علمی و تمدنی ایران اسلامی در عصر حاضر شباهت‌های بنیادینی با دوران نهضت ترجمه و عصر شکل‌گیری ایران شیعی دارد. در آن مقاطع تاریخی، حکمت اسلامی با اتخاذ مواجهه‌ای راهبردی، بسترساز تحول علوم ترجمه‌ای و تحقق تمدن اسلامی گردید. تداوم این مسیر نیازمند ظهور عالمانی با تفکر راهبردی است که با ایفای نقش «معلم مجدِد» همچون فارابی و میرداماد، نهاد علم را در راستای اهداف تمدنی سامان‌دهی کنند. آیت‌الله جوادی آملی، در قامت یک حکیم متأله، با تکیه بر میراث گران‌سنگ حکمت اسلامی و با نگاهی ژرف به مقتضیات حکمت نظری و عملی، افق‌های تازه‌ای را برای تحقق علم دینی گشوده‌اند. این راهبردهای بنیادین که شرایط لازم را برای تحول الهی در علوم فراهم می‌کنند، بر محورهای زیر استوارند: 1.هضم و تعالی فلسفه‌های مضاف از طریق توسع بخشیدن به قلمرو دین و پیوند دادن تمام ابعاد هستی به «فعل الهی»؛ ۲. تهذیب علوم طبیعی با ارائه‌ی تقریری نو از مناط تمایز علم و غیرعلم بر پایه فلسفه الهی؛ ۳. نفی امکان تعارض علم و دین از طریق ممتنع دانستن تقابل عقل و نقل و تعیین جایگاه هماهنگ آن‌ها در هندسه معرفت دینی؛ ۴. جذب و استفاده حداکثری از علوم با تفکیک میان مقام عمل و پژوهش از مقام نظر و اعتقاد محقق؛ ۵. هویت‌بخشی دینی به علوم فنی از طریق تبیین معیار حجیت در حکمت عملی.

https://hikmat.isramags.ir/article_237898_522a8fca53109d67218110d671e5f070.pdf

پژوهشگاه علوم وحیانی معارج فصلنامه حکمت اسرا 2383-2916 17 4 2025 12 22 Mystical Interpretation of Sacred Times in the Quran: A Case Study—Fanari's Views and His Understanding of Ibn Arabi's Doctrine of "Yawm"(the Day) تأویل عرفانی ازمنه مقدس قرآنی ، بررسی موردی: آراء فناری و تلقی او از آموزه "یوم" ابن عربی 59 82 238053 10.22034/hi.2026.558081.2138 FA مهدی حسن آهنگری دانش آموخته دکتری تصوف و عرفان اسلامی دانشکده عرفان دانشگاه ادیان و مذاهب .قم. ایران. 0009-0005-9073-1863 Journal Article 2025 11 07 The Noble Quran mentions certain temporal intervals with distinct characteristics, such as the “Day of the Lord” (Yawm Rabb), the “Day of the Ascending Stairways” (Yawm Dhi al-Ma‘ārij), the “Day of Resurrection” (Yawm al-Qiyāmah), and the “Blessed Night of Decree” (Laylat al-Qadr), collectively referred to as the “Divine Days” (Ayyām Ilāhiyyah). The interpretation and mystical exegesis (ta’wīl) of these sacred times have always been a subject of discussion and contemplation among Quranic commentators (mufassirūn), theologians (mutakallimūn), and divine philosophers (ḥukamāʾ). This paper, which falls within the scope of fundamental research, centers on the concern and core issue of achieving a more precise understanding of these temporal intervals based on the perspective of commentators of the Ibn ʿArabī school—especially Muḥammad ibn Ḥamzah al-Fanārī—regarding the key term “Yawm” (Day). What is understood from Ibn ʿArabī’s own writings and their reflection in al-Fanārī’s views is that “Yawm” encompasses any interval of existence in which a manifestation (ẓuhūr) and a concealment (khafāʾ) occur—manifestation corresponding to “day” (nahār) and concealment to “night” (layl). Through a descriptive-analytical method, this study arrives at a deeper, ontology-based understanding of the Divine Days, considering each of these intervals as a “Yawm” among the Divine Days. In each such “Yawm,” a certain reality either becomes manifest and then returns to concealment, or vice versa; the only difference among these Days lies in their relative length or brevity. در قرآن کریم مقاطعی از زمان ذکر شده که دارای ویژگی‌های خاصّی هستند. مانند «یوم رب»، «یوم ذی المعارج»، «یوم القیامه» و «لیله القدر». از این زمان‌ها با عنوان کلّی «ایّام الهیه» یاد می‌شود. تفسیر و تأویل این ازمنه از گذشته محل بحث و مناقشه میان مفّسرین، متکلّمین و حکمای الهی بوده است. مسأله محوری این مقاله، فهم دقیق‌تر این ازمنه بر پایه تلقی شارحان مکتب ابن عربی به ویژه فناری از واژه کلیدی "یوم " است. پس پرسش این است که : تاویل عرفانی ازمنه مقدس قرآنی بر اساس تلقی عرفا از یوم و لیل چگونه است؟ بر اساس کلام خود ابن عربی و انعکاس آن در آرای فناری، درمی‌یابیم که: یوم، شامل هر مقطعی از هستی است که در آن ظهور و خفائی صورت پذیرفته باشد؛ لذا ظهورش همان نهار و باطنش لیل است. این پژوهش با رویکردی هستی شناسانه به درک عمیق‌تری از ایام الهیه نائل شده و هر کدام از این مقاطع را به عنوان یومی از ایام الهی تلقی کرده است، نتیجه این که در هر کدام از آن‌ها یا حقیقتی ظاهر و سپس در بطون می‌رود و یا در پنهان بوده و ظاهر می‌شود. تنها تفاوت این ایام درکمیت و طولانی یا کوتاهی نسبی آن‌ها است.

https://hikmat.isramags.ir/article_238053_87a08693b97dda3393e4cb8a5f29f6df.pdf

پژوهشگاه علوم وحیانی معارج فصلنامه حکمت اسرا 2383-2916 17 4 2025 12 22 Comparing the power of possession in Islamic philosophy with the communication areas of the brain in neuroscience مقایسه قوه متصرفه در فلسفه اسلامی با نواحی ارتباطی مغز در علوم اعصاب 83 116 237779 10.22034/hi.2025.562796.2144 FA زهره سلحشور سفیدسنگی استادیار گروه الهیات دانشگاه فرهنگیان، تهران. ایران. Journal Article 2025 11 28 In Islamic philosophy, the quwwat al-mutasarrifah (the faculty of apprehension/active processing) plays a key role in processing perceptual information. This faculty is responsible for combining and separating sensory forms and particular meanings and acts as an intermediate link between sensory perception and the higher activities of the mind. In contrast, neuroscience has identified association areas in the brain, which include complex networks in the cerebral cortex that integrate and interpret various sensory information. Therefore, the present research addresses this question: Despite the functional similarities between the quwwat al-mutasarrifah and the brain's association areas, are the two also aligned in explaining the reality and the efficient cause of perception? The aim is to clarify the relationship between these two models in explaining the phenomenon of perceptual integration through conceptual and ontological comparison, using a comparative analytical method and a comparative approach. The findings indicate that although both concepts share significant structural similarities at the functional level, they are in fundamental ontological conflict. From a Sadrian perspective, neuroscience deals only with "preparatory causes" (‘ilal-i i‘dādī) and material mechanisms, and neglects the true "efficient cause"of perception, namely the soul as the creator of perceptual forms. Accordingly, the functional similarity of these two models does not conceal their ontological distinction. From the perspective of Sadrian philosophy, neuroscience’s explanation, despite all its precision in describing mechanisms, is incapable of explaining the reality of perception. This analysis represents an essential step in determining the scope and limits of interdisciplinary dialogue between philosophy and neuroscience در فلسفه اسلامی، قوه متصرفه، نقش کلیدی در پردازش اطلاعات ادراکی ایفا می‌کند. این قوه مسئول ترکیب و تفکیک صور حسی و معانی جزئی است و به عنوان حلقه واسط میان ادراک حسی و فعالیت‌های عالی‌تر ذهن عمل می‌کند. در مقابل، علوم اعصاب نواحی ارتباطی مغز را شناسایی کرده که شامل شبکه‌های پیچیده‌ای در قشر مغز هستند و اطلاعات حسی مختلف را یکپارچه و تفسیر می‌کنند. از این رو پژوهش حاضر به این مسئله می‌پردازد که با وجود تشابهات کارکردی میان قوه متصرفه و نواحی ارتباطی مغز، آیا این دو در تبیین حقیقت و علت فاعلی ادراک نیز همسو هستند؟ هدف این است که از طریق مقایسه مفهومی و هستی‌شناختی و با روش تحلیل مقایسه‌ای و با رویکردی تطبیقی، نسبت این دو الگو در تبیین پدیده یکپارچه‌سازی ادراکی روشن گردد. یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه هر دو مفهوم در سطح کارکردی اشتراکات ساختاری قابل توجهی دارند، اما در سطح هستی‌شناختی در تعارضی بنیادین قرار می‌گیرند. از منظر صدرایی، علوم اعصاب صرفاً به «علل اعدادی» و سازوکارهای مادی می‌پردازد و از «علت فاعلی» حقیقی ادراک، یعنی نفس (روح) به عنوان خالق صور ادراکی، غافل است. بر این اساس تشابه کارکردی این دو الگو، تمایز هستی‌شناختی آن‌ها را پنهان نمی‌کند و تبیین علوم اعصاب، با تمام دقتی که در توصیف سازوکارها دارد، از نگاه فلسفه صدرایی، قادر به تبیین حقیقت ادراک نیست. این تحلیل، گامی ضروری برای تعیین دامنه و حدود گفت‌وگوی بین‌رشته‌ای فلسفه و علوم اعصاب به شمار می‌آید.

https://hikmat.isramags.ir/article_237779_7bac7a8bcf31fa79e816900f16b4cd34.pdf

پژوهشگاه علوم وحیانی معارج فصلنامه حکمت اسرا 2383-2916 17 4 2025 12 22 The necessity of reviving the concept of sacred knowledge in the modern paradigm of education. ضرورت احیای مفهوم علم مقدس در پارادایم مدرن تربیت 117 144 236912 10.22034/hi.2025.553415.2129 FA حمید آرمانی دانشجوی دکتری فلسفه تعلیم‌وتربیت دانشگاه خوارزمی، تهران. ایران. علی سلمانی دانشیار گروه فلسفه هنر، دانشگاه بوعلی سینا، همدان. ایران. Journal Article 2025 10 15 In the contemporary intellectual landscape, the concept of Scientia Sacra—or Sacred Science—emerges as a critical corrective, necessitating a profound redefinition of the prevailing modern paradigm of education. This study posits that authentic science transcends mere secular inquiry into natural phenomena; it encompasses a disciplined, logical, yet simultaneously sacral contemplation of nature. Drawing principally upon the foundational works of perennialist philosophers - notably Seyyed Hossein Nasr, Frithjof Schuon, and René Guénon - this research elucidates the epistemic and ontological status of Sacred Science within contemporary pedagogy. Employing a qualitative methodology of content analysis and philosophical hermeneutics, the investigation excavates the perennialist intellectual tradition across three constitutive axes: a sacred ontology, a sapiential anthropology, and an intuitive epistemology. Its central inquiry addresses how the revitalization of Sacred Science can diagnose and remediate the prevailing crisis of spirituality endemic to modern educational frameworks. Beyond theoretical exposition, the study proposes an operational model for the principled integration of sacred knowledge into contemporary curricular design. Its primary scholarly innovation lies in constructing a practical framework for re-engineering educational programs grounded in the tenets of Sacred Science. The findings demonstrate that Sacred Science, conceived as holistic and integrative knowledge, fosters a balanced and comprehensive pedagogy. It achieves this by prioritizing the cultivation of humanity's transcendent dimension, facilitating profound self-discovery and spiritual identity formation, harmonizing the diverse aspects of human existence, and instilling inner discipline. Proposed pedagogical strategies include a hermeneutical re-engagement with the concept of religion, the incorporation of sacred art, the rebalancing of rational faculties, and the nurturing of the inward journey. In conclusion, this research asserts that the perennialist approach, anchored in the principles of spiritual intellect and philosophia perennis, possesses the requisite capacity to enrich the modern educational paradigm. By transcending its characteristic reductionism, this approach paves the way for spiritual transcendence and the formation of an integrated, balanced human identity, capable of navigating the complexities of the contemporary world. مفهوم علم مقدس در عصر حاضر به‌عنوان ضرورتی برای بازتعریف در <span lang="FA" style="font-size: 12.0pt; mso-ansi-font-size: 10.0pt; font-family: IRLotus; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'B Nazanin'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-ansi-language: AR-SA;">پارادایم مدرن تربیت مطرح است. علم تنها پژوهش دنیوی درباره طبیعت نیست و می‌توان طبیعت را از سر دقت و با نگاهی منطقی و در عین حال از منظر قدسی به کاوش گرفت. پژوهش حاضر با هدف تبیین جایگاه «علم مقدس» در نظام تربیتی معاصر و با اتکا به آرای سنت‌گرایانی چون نصر، شوان و گنون صورت گرفته است. این پژوهش که به روش تحلیل محتوای کیفی و استنتاج فلسفی انجام شده و با تحلیل مبانی فلسفی سنت‌گرایان در سه محور، در پی پاسخ به این پرسش اساسی است که چگونه می‌توان با احیای مفهوم علم مقدس، بحران معنویت در <span lang="FA" style="font-size: 12.0pt; mso-ansi-font-size: 10.0pt; font-family: IRLotus; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'B Nazanin'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-ansi-language: AR-SA;">پارادایم مدرن تربیت را مورد توجه قرار داد. این پژوهش علاوه بر تبیین فلسفی، الگویی عملیاتی برای تلفیق علم مقدس در برنامه‌ریزی تربیتی معاصر ارائه می‌دهد. دستاورد نوآورانه این پژوهش، ارائه چارچوبی کاربردی برای بازطراحی برنامه‌های تربیتی با تکیه بر اصول علم مقدس است. یافته‌ها نشان می‌دهد که علم مقدس به مثابه دانشی جامع‌نگر، می‌تواند با تأکید بر اهدافی همچون «پرورش بعد متعالی انسان»، «کشف عظمت درونی یا هویت‌یابی معنوی»، «ایجاد هماهنگی بین ساحت‌های مختلف وجودی» و «نظم‌بخشی به نفس»، زمینه‌ساز تربیتی متوازن و همه‌جانبه گردد. روش‌های پیشنهادی در این راستا شامل بازنگری در مفهوم دین، بهره‌گیری از هنر مقدس، تعادل‌بخشی به عقل، و توجه به مسیر درونی است. در نهایت، این پژوهش بر این نتیجه تأکید می‌ورزد که رویکرد سنت‌گرایانه با تکیه بر بن‌مایه‌های معنوی و حکمت جاودان، نه تنها ظرفیت لازم برای غنا بخشیدن به <span lang="FA" style="font-size: 12.0pt; mso-ansi-font-size: 10.0pt; font-family: IRLotus; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'B Nazanin'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; letter-spacing: 0pt; mso-ansi-language: AR-SA;">پارادایم مدرن تربیت و زدودن غبار تک‌بعدی‌نگری را داراست، که می‌تواند به تعالی معنوی و تکوین هویت یکپارچه و متعادل انسانی در رویارویی با پیچیدگی‌های جهان نو بینجامد.

https://hikmat.isramags.ir/article_236912_842e7e6952ee0fd88fa86990ad0764b9.pdf

پژوهشگاه علوم وحیانی معارج فصلنامه حکمت اسرا 2383-2916 17 4 2025 12 22 The Philosophical Possibility of the Genesis of Artificial Intelligence in the Light of Cartesian–Hobbesian Thought امکان فلسفی تکوین هوش مصنوعی در پرتو ایده های هابزی-دکارتی 145 178 237229 10.22034/hi.2025.554532.2133 FA محمد حسین وفائیان استادیار گروه مطالعات علم و فناوری دانشگاه امیرکبیر 0009-0005-5881-5258 Journal Article 2025 10 20 Artificial intelligence and, consequently, cognitive science became possible in the mid-twentieth century, based on the fundamental idea of “cognition as computation.” However, artificial intelligence did not introduce a new idea into this understanding of cognition, and in fact, it was based on the ideas of philosophers before it, from the Greeks to Leibniz, that made such an understanding possible and meaningful. In this direction, Descartes and Hobbes are two of the most influential philosophers in the possibility and establishment of artificial intelligence, and this essay seeks to analyze and reveal this influence by analyzing the views of these two philosophers, while discovering their points of commonality and difference. The outcome of this research is to highlight two turns on the part of Descartes and Hobbes. On the part of Descartes, “soul” was reduced to “mind,” and also a new interpretation of the Platonic “idea,” that is, the consideration of the exemplary idea as conceptual and abstract ideas that pave the way for the transformation of substance into function, was very influential. On the other hand, in light of the specific approach of his political philosophy and also his influence on the Stoics, cognition was reduced to “counting and arithmetic,” and on the other hand, the Cartesian mind also finds the possibility of being reduced to something material. هوش مصنوعی و به تبع آن علم شناختی در نیمه قرن بیستم، بر محور ایدۀ بنیادین «شناخت به مثابه محاسبه» ممکن گردید. اما هوش مصنوعی در این تلقی از شناخت، ایده‌ای جدید در نیانداخته بود و در واقع به پشتوانۀ ایده‌های فیلسوفان پیش از خود، از یونانیان تا لایب‌نیتس بود که چنین تلقی، ممکن و معنادار می‌شد. در این مسیر، دکارت و هابز دو تن از فیلسوفان بسیار موثر در امکان و تاسیس هوش مصنوعی هستند و این جستار درصدد است تا با تحلیل دیدگاه‌های این دو فیلسوف، در ضمن کشف نقاط اشتراک و افتراقشان، این تاثیر را واکاوی و آشکار سازد. ره‌آورد این پژوهش، برجسته‌سازی دو چرخش در جانب دکارت و همچنین هابز است. در جانب دکارت، «نفس» به «ذهن» تقلیل یافته و همچنین برداشتی جدید از «ایده» افلاطونی، یعنی تلقی ایده مثالی به ایده‌هایی مفهومی و انتزاعی که زمینه‌ساز تبدیل جوهر به تابع است، بسیار تاثیرگذار بود. در جانب هابز نیز، در پرتو رویکرد خاص فلسفۀ سیاسی او و همچنین تاثیرپذیرفتش از رواقیان، شناخت به «شمردن و حساب» تقلیل یافت و از سویی، ذهن دکارتی نیز امکان تقلیل به امری مادی پیدا می‌کند. مجموع این چند چرخش نزد این دو فیلسوف همراه با دیگر تلاش‌ها در تاریخ فلسفه و منطق، امکان فلسفیِ هوش مصنوعی را چندسدۀ بعد فراهم می‌آورد، امکانی که بدون ایده‌های دکارتی و هابزی، ممکن نمی‌شد.

https://hikmat.isramags.ir/article_237229_d74c2235af96b714c02ee2fb8f625452.pdf