بررسی انتقادی تلاش‌‌‌‌‌های عقلی متکلمان و فیلسوفان اسلامی در مسأله حشر حیوانات

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

چکیده

 در این نوشتار، تلاش متکلمان و فیلسوفان اسلامی در باب حشر حیوانات، از دو جنبۀ امکان عقلی حشر و علت آن، بررسی شده است. پاسخ‌‌‌‌‌های متکلمان به سؤال اول، مختلف است. برخی با توجه به این‌‌‌‌‌که اساساً هیچ مجردی غیر از خداوند را قبول ندارند، حشر حیوانات را نیز همچون حشر انسان، به صورت جمع کردن مجدد اجزای پراکنده شده، می‌‌‌‌‌دانند؛ برخی دیگر، به دلیل تساوی رتبی حیوان و انسان، منکر نفس مجرد در حیوانات شده و حشر آن‌‌‌‌‌ها را انکار می‌‌‌‌‌کنند؛ و گروهی نیز با دلیلی مبتنی بر استقرا، در صدد اثبات نفس مجرد در حیوانات برآمده‌‌‌‌‌اند. اما از منظر فیلسوفان، نفس حیوانی در مرتبۀ ادراکی خیالی سکنا دارد؛ به همین دلیل، فارابی نفوس حیوانی را به دلیل عدم ادراک عقلی، غیرمجرد می‌‌‌‌‌انگارد. در آثار بوعلی و شیخ اشراق در باب تجرد خیال، دوگانگی به چشم می‌‌‌‌‌خورد که مدعای قوی‌‌‌‌‌تر، انکار تجرد خیال و بالتبع، منکر تجرد نفوس حیوانی و حشر آن‌‌‌‌‌ها هستند. صدرالمتألهین با اثبات تجرد خیال، گامی نوین در توجیه امکان عقلی حشر نفوس حیوانی برداشته است. متکلمان دربارۀ سؤال دوم، بر مسألۀ عوض تأکید کرده است که به دلیل عدم جامعیت، مورد نقد است. علامه طباطبایی با بحث اختیار و شعور درحیوانات، به نوعی تکلیف در حیوانات، قائل شده است. صدرا در این مسأله، از طریق برهان علت غایی، اثبات می‌‌‌‌‌کند که تمام موجودات به سمت مبدأ بازخواهند گشت؛ و گرنه دچار تناقض و خلف خواهیم شد. این پژوهش با نگاهی متفاوت، و با طرح دیدگاهی نو، نشان می‌‌‌‌‌دهد که می‌‌‌‌‌توان حشر حیوانات را حشر برخی از انسان‌‌‌‌‌ها به صورت حیوانات مختلف در روز قیامت به شمار آورد که در واقع، همان عدم صعود از مرتبۀ حیوانی به مرتبۀ انسانی است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Critical Investigation of the Intellectual Efforts of the Muslim Theologians and Philosophers’ Views Regarding the Issue of the Resurrection of Animals

نویسندگان [English]

  • Tooba Kermani
  • Keramat Varzdar
چکیده [English]

This paper seeks to investigate the efforts of the Muslim theologians and philosophers with regard to the issue of the resurrection of animals from the two aspects of the rational possibility of resurrection and its reason. The answers provided by the theologians to the first question are varied. Some have considered the resurrection of animals like that of human beings as the rejoining of the scattered body parts, as they basically do not believe in any immaterial other than Allah; some others have denied the existence of an immaterial being in animals as they consider humans and animals to be in an equal level and so they have denied the resurrection of animals; and yet another group have tried to prove the existence of an immaterial being in animals through a proof based on induction. However, based on the philosophers’ view, the animal soul resides in the perceptive-imaginable level; this is why Farabi has taken the animal souls to be non-immaterial due to a lack of intellectual perception. In Avicenna and Sheik Eshraq’s works, there seems to be a duality with regard to the immateriality of imagination in which the stronger argument is the one that has denied the immateriality of imagination and, consequently, the immateriality of animal souls and their resurrection. By proving the immateriality of imagination, Mulla Sadra has taken a novel step towards the justification of the rational possibility of the resurrection of animals. With regard to the second question, the theologians have focused on the issue of countervalue which has been criticized due to incomprehensiveness. Allameh Tabatabaaii has also believed in a sort of obligation for animals through a discussion of freewill and intelligence in animals. Using the theological argument, Mulla Sadra has proved that all the creation will go back to their origin; otherwise, we will face inconsistency and contradiction. This research aims to show, by putting forth a novel perspective, that the resurrection of animals can be considered to be the resurrection of some human beings as animals on the judgment day which is, in fact, the failure of ascension from the animal level to the human level.
 
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Resurrection of Animals
  • Rational Possibility of Resurrection
  • Reason of Resurrection
  • Immateriality of Imagination
  • Countervalue
  • Theological Argument